अनवट किल्ले ३६ : दुंधा किल्ला ( Dundha )

सटाणा गावाजवळच्या दुर्गचौकडीविषयी आपण माहिती घेत आहोत. बिष्टा, कर्‍हा, अजमेरा यापैकी दुंधा हा सर्वाधीक अवशेष असलेला आणि प्रेक्षणीय किल्ला आहे. एकतर दुंध्याच्या डोंगरावर वनीकरण केल्यामुळे दाट वृक्षसंपदा आहे आणि त्यातच भर घालायला पायथ्याशी आश्रम आहे. त्यामुळे मुक्कामाला योग्य जागा आणि रम्य परिसर यामुळे दुंधा हा आवर्जुन भेट द्यावा असा गड आहे.
Dundha 1
( दुंधा- अजमेरा परिसराचा नकाशा )

दुंधा गडावर जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत.
१) नाशिक जिल्ह्यातील सटाणा गावातून दुंध्याला जाता येते. सटाणा – मालेगाव रस्त्यावर, सटाण्यापासून ३ कि.मी अंतरावर सौंदाणे फाटा आहे. या फाट्यावरुन अजमेर सौंदाणे – तळवडे मार्गे दुंधा २० कि.मी वर आहे. दुंधा गावाच्या पुढे १ कि.मी वर दूंधेश्वर मंदीराला जाणारा कच्चा रस्ता आहे. तो थेट किल्ल्याच्या पायथ्याशी जातो.
२) सटाणा – मालेगाव रस्त्यावर सटाण्यापासून १७ कि.मी व मालेगाव पासून २२ कि.मी वर लखमापूर गाव आहे. या गावापासून दुंधा किल्ला ७ कि मी अंतरावर आहे. दुंधा किल्ल्याच्या द्क्षीणेला “दुंधा-तळवडे” हे गाव आहे. लखमापुर ते दुंधातळवडे हे अंतर ७ कि.मी. आहे. तर दुंधातळवडेपासून २ कि.मी.वर दुंधा किल्ला आहे.
Dundha 2
सकाळच्या सत्रात बिष्टा आणि कर्‍हा पाहून आम्ही देवळाणे गावातील “जोगेश्वर मंदिर” पाहिले. अप्रतिम कोरीवकाम आणि बाह्यांग कामशिल्पाने नटवल्यामुळे मी या मंदिराला “महाराष्ट्राचे खजुराहो” म्हणेन. याच्याविषयी एक स्वतंत्र धागा पुढे लिहीनच. खुद्द देवळाणे गावातून पायी आपण दुंधा किल्ला गाठू शकतो. हे मंदिर बाराव्या शतकातील असावे असा अंदाज आहे. दुंधा किल्ल्याच्या आश्रयाने याची उभारणी झाली असेल तर दुंधा किल्लाही तितकाच प्राचीन असावा.
देवळाणेतून वायागाव, दुंधा मार्गे दुंधा गडाचा पायथा गाठला. दुंधा हे गावाचे नाव असले तरी ते या गडाचे पायथ्याचे गाव नाही किंवा गावातून गडावर थेट रस्ता नाही. नामपुर-लखमपुर रस्त्यावर दुंधा हे गाव आणि दुंधा गडावर जाणारा फाटा लागतो.
Dundha 3
फाट्यापासून अर्धा कि.मी. आत “आनंद आश्रम” हा आश्रम आहे.
Dundha 4
दुंधा गडाशेजारीच एक कमी उंचीची टेकडी आहे. गडाकडे येणारा रस्ता या टेकडीच्या कडेने येतो. या टेकडीला “नामसौंदाणे” असे नाव आहे. दुंधा किल्ला आणि हि टेकडी यांच्यामधील खिंडित देवळाणेकडून येणारी वाट मिळते.
Dundha 5
दुंधा किल्ल्याला स्थानिक लोक किल्ला म्हणून न ओळखता दुंधेश्वर महाराजांचा डोंगर म्हणून ओळखतात. श्रावणी सोमवारी गडावर यात्रा भरते.
पुर्वी दुंधा किल्ल्यावर दुंधेश्वर महाराजांचे वास्तव्य होते. त्यांच्यावरुन या गडाला तसेच हे चारही किल्ले सामावणार्‍या रांगेला “दुंधेश्वर रांग” हे नाव पडले. बराच काळ महाराज गडावर रहायचे. नंतर मात्र महाराज पायथ्याशी रहायला आले. त्यांच्यासाठी गावकर्‍यांनी पायथ्याशी मंदिर बांधले. सध्या या मंदिरात “रामदास” नावाच्या महाराजांचे वास्तव्य असते.
Dundha 6
सध्या या मंदिरासमोरच मोठी पत्र्याची शेड बांधून येणार्‍या-जाणार्‍या भाविकांसाठी निवार्‍याची सोय करण्याचे काम चालू आहे. आम्ही अर्थातच ईथेच मुक्काम करण्याचे नक्की केले.
Dundha 7
दिवस जानेवारीचे असल्याने लवकरच अंधारून येणार होते. मात्र दुसर्‍या दिवशी अजमेरा बघून वाटेत जेवण करुन मुंबई-आग्रा या वर्दळीच्या महामार्गावरचा प्रवास आणि टोलनाक्यावरच्या कोंडीमुळे होणारा उशीर लक्षात घेउन आम्ही संध्याकाळीच गड पहाण्याचा निर्णय घेतला.
दुंधा किल्ल्याच्या पायथ्याच्या दुंधेश्वर महाराजांच्या देवळात दर्शन घेउन निघालो.
Dundha 8
या देवळांच्या बाजूला पाण्याची षटकोनी आकाराची विहीर असुन तिचे पाणी पिण्याकरता वापरतात.
Dundha 9
१९५१ मधे या विहीरीचे बांधकाम गावकर्‍यांनी श्रमदानातून केले.
Dundha 10

Dundha 11
मंदिराच्या समोरील भागात चार फुट उंचीचे चारही बाजूने कोरलेले दोन सुंदर विरगळ आहेत.
Dundha 27

बरोबर काही स्थानिक युवक आल्याने त्यांनी स्वताहून आम्हाला गड दाखविण्याची जबाबदारी घेतली. स्थानिक लोक बरोबर असले कि काहीतरी नवीन माहिती मिळते, एखादी कथा, घटना समजते हा फार मोठा फायदा असतो. आमच्या बरोबर होते श्री. मोहन कुवर ( 7875201394 ) आणि सुनिल अहिरे ( 8390573599 ).
Dundha 12
देवळाच्या बाजूने गडावर चढायची पायवाट आहे. वाटेच्या सुरवातीलाच गडाची माहिती देणारा फलक लावला होता.
Dundha 13
ही पायवाट गर्द झाडीतून जाते. १० मिनीटात आपण दगडात खोदलेल्या पायर्‍यांपाशी येतो.
Dundha 14
या कातळकोरीव पायर्‍यावरुन गडाचे प्राचीनत्व नक्की करता येते.
Dundha 15
पायर्‍या चढून माथावर निघालो कि तटबंदीचे अवशेष नजरेला पडतात.
Dundha 16
तटबंदीतील उध्वस्त दरवाज्याने आत गेल्यावर शंकर मंदिराजवळ येतो.
Dundha 17
येथे समोरच गोरखचिंचेचे दोन मोठी झाडे असुन या झाडांच्या सावलीत शंकराचे छोटे घुमटीवजा मंदिर व शेजारी एक दगडी इमारत उभी आहे.
Dundha 18
गोरखचिंच उर्फ बॅओबाब ह्या मुळ अफ्रिकन वृक्षाला या गडावर उगवलेले पाहून आश्चर्य वाटले. भारतात जरी याला गोरखचिंच म्हणले जात असले तरी याला चिंचा लागत नाहीत. ह्या जातीचे वृक्ष मी यापुर्वी जंजीर्‍याजवळ दंडा राजापुरीला, वाईजवळ मेणवलीला, पुण्यात बाजीराव रोडवर अभिनव कॉलेजच्या समोर पाहिले होते.
Dundha 19
मंदिराच्या मागे पाण्याचे छोट कुंड व शेजारी छोटासा बांधीव दगडी हौद आहे. या पाण्याला वास येत असल्याने ते पिण्यासाठी योग्य नाही. हे कुंड म्हणजे खांब सोडलेले पाण्याचे टाके असून आत एका खांबावर हनुमानाची मुर्ती कोरलेली आहे आणि सकाळच्या वेळी सुर्यकिरण आत पडल्यावर ती मुर्ती दिसते , असे बरोबर असलेल्या वाटाड्याने सांगितले. मात्र जत्रेच्या वेळी गडावर आलेल्या लोकांपैकी काही मुले या कुंडात पडली, त्यामुळे हे कुंड आता झाकून ठेवले आहे. सध्या या कुंडात वटवाघळांनी वस्ती केली आहे. आम्ही संध्याकाळी गडावर पोहचल्याने , त्यांची बाहेर पडायची वेळ झाली होती. टाक्यावरच्या लाकडी झाकणाला असलेल्या फटीतून वटवाघळे वेगाने बाहेर झेपावून आकाशात उडत होती.
Dundha 20
मंदिराकडे तोंड करुन उभ राहील्यावर उजव्या हाताला सध्या गडावर राहणार्‍या रामदास महाराजांचे घर दिसते. घरावरुन जाणारी पायवाट पिण्याच्या पाण्याच्या टाक्यांकडे जाते. पायवाटेच्या थोड्या खालच्या अंगाला कातळात खोदलेली दोन पाण्याची टाकी आहेत. त्यातील पाणी थंडगार व चवदार आहे.
Dundha 21
हे टाके देवटाके म्हणुन ओळखले जाते. त्यातील एका टाक्याचे पाणी थंडगार व चवदार आहे तर दुसरे टाके मात्र शेवाळलेले आहे.
आम्ही एक या देवटाक्याकडे निघालो असताना एक थरारक प्रसंग घडला. आमच्या ग्रुपमधील उमेश करवल हा सर्वात पुढे चालत होता. वाट गर्द झाडीतून आणि त्यातच सुर्य मावळायला आल्याने जेमतेम संधीप्रकाश होता. उमेश बर्‍यापैकी पुढे होता आणि त्याच्या मागे वाटाडे होते. अचानक उमेशच्या डाव्या बाजुने झाडीतून बिबट्याने झेप घेतली आणि उतारावरच्या गवतातून तो पसार झाला. उमेशला फक्त त्याचे मागचे पाय आणि शेपुट तेवढे दिसले. आमच्या सगळ्यांच्याच अंगावर काटा आला. इथे बिबट्या असेल अशी आम्ही कल्पनाही केली नव्हती. सकाळी बिष्ट्याला जाताना बिबट्याने अस्तित्व दाखवले होते तर आता प्रत्यक्ष दर्शन दिले होते. एकाच दिवसात दोन अनुभव. मोहन आणि सुनील या स्थानिक मुलांनाही बिबट्याच्या अस्तिस्वाने धक्का बसला. कारण आजपर्यंत गडावर त्यांना बिबट्या आल्याचे उदाहरण माहिती नव्हते. समोर उत्तरेला असलेली एक टेकडी त्यांनी दाखवली. वनखात्याने त्या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात वनीकरण करुन हरीण, सांबर असे तृणभक्षी प्राणी तसेच लांडगे, बिबटे सोडलेत अशी माहिती दिली. कदाचित त्यातील एखादा बिबट्या ईकडे आला असावा.
येथुन थोडे पुढे गेल्यावर वाट खाली उतरताना दिसते. या ठिकाणी गडाचे दुसरे प्रवेशदार असण्याच्या खाणाखुणा दिसतात. वापरात नसलेल्या या वाटेने उतरणे धोकादायक आहे.
Dundha 22
या बाजुला खाली दरीत प्राचीन दगडी बांधणीचे हनुमान मंदिर पहायला मिळते. अर्थात वेळेअभावी आम्ही ते पहायला गेलो नाही.
Dundha 23
टाक्यातील पाणी पिऊन पुन्हा पायवाटेवर आल्यावर सरळ चालत, किल्ल्याच्या अर्ध्या डोंगराला वळसा घालून गेल्यावर दगडात खोदलेले पाण्याच टाक दिसत, १० फूट × ५फूट टाक्यातील पाण्यावर हिरव्यागार शेवाळ्याचा थर जमलेला असतो.
Dundha 24
येथून पुढे जाण्यासाठी पायवाट नसल्यामुळे आल्या वाटेने परत मंदिराजवळ यावे. मंदिराकडे तोंड करून उभे राहिल्यावर डाव्या हाताची पायवाट ५ मिनिटात दगडात खोदलेल्या टाक्यापाशी जाते, याला आंघोळीचे टाकं म्हणतात, येथून पुढे जाण्यासाठी मार्ग नसल्यामुळे पुन्हा शंकर मंदीरापाशी यावं लागतं या मंदिराच्या मागून जाणारी पायवाट किल्ल्याचा माथ्यावर जाते. वरवर जाणाऱ्या या मधल्या पायवाटने दहा मिनिटात आपण गडावर ध्वजापाशी पोहोचतो पण वाटेत खुपच घसारा असल्याने जपून जावे लागते. तिथून आजूबाजूचा सर्व प्रदेश दृष्टीक्षेपात येतो. इथेच थोड्या अडचणीत चुन्याचा घाणा पहायला मिळतो. हा सर्वोच्च माथा समुद्रसपाटीपासून या किल्ल्याची उंची २२८० फुट तर पायथ्यापासुन साधारण ९०० फुट आहे.
दुन्धा गडाचा गडमाथा लहान असल्याने गड पाहाण्यासाठी अर्धा तास पुरतो तर पायथ्यापासुन गडावर येण्यास अर्धा तास लागतो. माथ्यावरुन साल्हेर, सालोटा, मुल्हेर, मोरागड, रतनगड, तांबोळ्या, मांगी-तुंगीचे सुळके, बिष्ठा, डेरमाळ, पिसोळ, कऱ्हा तसेच अजमेरा दिसतात. या किल्ल्यांचा आकार व रचना पाहाता यावर फारच थोडी शिबंदी रहात असावी असे वाटते. किल्ल्याचा डोंगर सुटा उभा असल्यामुळे या किल्ल्यावरुन आजूबाजूचा विस्तृत प्रदेश दिसतो त्यामुळे या किल्ल्यांचा उपयोग टेहाळणीसाठी करण्यात आला असावा.
Dundha 25
बिबट्याचा थरार सोडला तर अतिशय रम्य अशा दुंधा गडाच्या माथ्याची सफर आनंददायी होती. लांबवर लखमापुर गावाचे दिवे टिमटिमत होते. अजून रात्रीचे जेवण शिजवायचे होते. त्याची कांदा कापण्यापासून सगळी तयारी करायची होती. बॅटरीच्या उजेडात आम्ही पायथा गाठला. जेवणावर आडवा हात मारून सगळ्या चिंता दुर सारून उघड्या पडवीतच मस्तपैकी ताणून दिली.
Dundha 26
( खानदेशाचा ब्रिटीशकालीन नकाशा )
या धाग्याबरोबरच खानदेशातील गडाची भटकंती थांबवणार आहे. या परिसरातील साल्हेर, मुल्हेर यांच्यावर पुढे लिहीन. आतापर्यंत ज्या किल्ल्यांवर धागे लिहीलेत, ते सोडून नंदुरबार जिल्ह्यातील अक्राणीचा किल्ला, कोंढवळचा भुईकोट जळगाव जिल्ह्यातील सातपुडा रांगेतील चौगावचा किल्ला, मांगीतुंगीजवळचे पिसोळ आणि रतनगड उर्फ न्हावी गड यांच्यावर लिहायचे बाकी आहे. त्यावर पुढे केव्हातरी नक्कीच लिहीन.
सध्या या मालिकेत खानदेशातून आपण मराठवाड्यातील गडकोट पहाणार आहोत. सुरवातीला औरंगाबाद जिल्ह्यातील डोंगरी गड पाहून नंतर उत्तमोत्तम भुईकोटांची भ्रमंती करणार आहोत.

तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.
ब्लॉगचा पत्ता:
भटकंती गड-कोटांची

संदर्भग्रंथः-
१) नाशिक जिल्हा गॅझेटिअर
२ ) दुर्गभ्रमंती नाशिकची:- अमित बोरोले
३ )शोध शिवछत्रपतिच्या किल्ल्यांचा- सतिश अक्कलकोट
४ ) डोंगरयात्रा – आनंद पाळंदे
५ ) www.trekshitiz.com हि वेबसाईट
६ ) www.durgbharari.com हि वेबसाई

Advertisements

पावसाळी भटकंती : संतोषगड (Santoshgad)

महाराष्ट्राचे देश व कोकण असे दोन भौगोलीक भाग करण्यात दक्षीणोत्तर पसरलेल्या सह्याद्रीचा मोठा  वाटा आहे. या सह्याद्रीला पश्चिमेला कोकाणात आणि पुर्वेला देशावर डोंगररांगाचे फाटे फुटलेत. अजंठा-सातमाळा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, सेलबारी-डोलबारी अशा काही यातील प्रमुख रांगा. अशीच आणखी एक रांग दक्षीण महाराष्ट्रात सातारा जिल्ह्यात आहे. या रांगेच्या शेवटी शिखरांच्या राजाचे शंभु महादेवाचे “शिखर शिंगणापुर” हे देवस्थान आहे. यामुळे या रांगेला “शंभु महादेव डोंगररांग” म्हणतात. प्रतापगडापासून उगम होउन महाबळेश्वराला वंदन करुन हि रांग पुर्वेकडे शंभु महादेवाचे दर्शन घेण्यासाठी धावते.पुढे या रांगेला तीन उपरांगा फुटतात,  शंभूमहादेव रांग, बामणोली रांग आणि म्हसोबा रांग. यापैकी म्हसोबा डोंगररंगेवर संतोषगड, वारुगड, महिमानगड आणि वर्धनगड हे किल्ले आहेत. आपल्याला या पावसाळी भटकंतीत यांचीच ओळख करुन घ्यायची आहे.
अत्यंत कमी पाउस आणि दुष्काळी प्रदेश अशी अपकिर्ती पसरलेला हा प्रदेश आताशी कात टाकतो आहे. उरमोडीच्या व धोम बलकवडीच्या पाण्यामुळे आता हळूहळू समॄध्दी येते आहे. आधी केवळ डांळीबांच्या मळ्यावर जगणारा शेतकरी इथल्या कसदार जमीनीत ऊसाच्या शेती करु लागला, त्यामुळे सर्व परिसर सधन झालेला आहे. माणदेशी मातीची आणि इथल्या माणसांची खरी ओळख करुन द्यायचे श्रेय सुप्रसिध्द लेखक व्यंकटेश माडगुळकर उर्फ तात्यांना जाते. अर्थात बनगरवाडीत वर्णन केलेली स्थिती आता राहिली नसली, तरी “माणदेशी माणसे” मात्र तुम्हाला अजून भेटतील हे नक्की.

( संतोषगड उर्फ ताथवड्याचे हवाई प्रकाशचित्र )
इथली भटकंती शक्यतो पावसाळ्यात केलेली उत्तम. इथल्या एन उन्हाचा कडाका बाहेरच्या लोकांना सहन होण्यासारखा नाही. पाउस तसा जेमतेम भिजवून जातो. एन आषाढात रिमझिंम पाउस असतो तर परतीचा पाउस इथल्या जमीनीची तहान पुढच्या जेष्ठापर्यंत भागवून जातो. म्हणजेच एन आषाढात पाउस नसला तरी ढगांची सावली इथली वणवण सुसह्य करते. सातार्‍या जिल्ह्याचा पुर्व भाग म्हणजे खटाव व दहिवडी तालुका हे दोन्ही तालुके १०० मीटर उंच पठारावर वसलेत. त्यामुळे सहाजिकच दक्षिणेकडे कराडला जायचे असो, पुर्वेकडे पंढरपुर असो, पश्चिमेला कोरेगाव, सातार्‍याला जायचे असो वा उत्तरेला फलटण तालुक्यात उतरायचे असो, घाट चढण्याशिवाय किंवा उतरण्याशिवाय पर्याय नाही. या पठाराच्या उत्तर बाजुच्या कडेला असलेल्या डोंगररांगेत माणदेशी दुर्गचौकडी खडी आहे. यातील मोळ घाटावर पहारा करणार्‍या “संतोषगड उर्फ ताथवडा” या गडापासून या भ्रमंतीला सुरवात करुया.

एका अशाच सवडीच्या दिवशी मी या संतोषगडाचा प्लॅन केला. इथे जायचे तर दोन पर्याय होते.
१ )  ताथवडे हे किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव आहे. ताथवडेला अनेक मार्गांनी पोहोचता येते. फलटण ते ताथवडे अशी एस टी सेवा दर अर्ध्या तासाला उपलब्ध आहे. फलटण ते ताथवडे हे साधारण १९ किमी चे अंतर आहे. पुणे-मुंबईवरुन यावयाचे झाल्यास आधी पुणे-सासवड-जेजुरी-नीरा-लोणंद-फलटण यामार्गे किंवा पुणे-बेंगळुरू हायवेने शिरवळाला जाउन तेथून लोणंदमार्गे फलटण गाठता येते. फलटणला येउन नंतर ताथवडे गाठणे सोयीचे आहे.
२ ) सातार्‍याहून  सेवागिरी महाराजांमुळे प्रसिध्द झालेल्या पुसेगाव मोळघाटमार्गे फलटणला जाणार्‍या बसने ताथवडे गावाच्या फाट्याला उतरता येते. पुसेगाव ते ताथवडे हे साधारण २३ किमी चे अंतर आहे. सातारा- पंढरपुर रस्त्यावर पुसेगाव असल्याने पुसेगावला भरपुर बस आहेत.

मी मात्र बाईकवरुन पुसेगाव गाठले आणि बुध, ललगुण अशी गावे मागे टाकीत अखेरीस मोळ घाट उतरायला सुरवात केली. मोळ घाटातून एका वळणावर महादेव डोंगररांगेतून बाहेर आलेल्या संतोषगडाचे दर्शन झाले. पायथ्याचे ताथवडा गाव मात्र पुसेगाव-फलटण रस्त्यावरुन  साधारण १ कि.मी. आत आहे. रस्त्यावरुन साधारण समुद्रसपाटीपासून २९६५ फुट उंचीचा (  ९०६ मी ) पण पायथ्यापासून जेमतेम २०० मीटर उंचीचा गड समोर दिसु लागला.
एन जुलै असल्याने आजुबाजुला थोडी हिरवळ होती, त्याने परिसर थोडाफार तरी सुसह्य वाटत होता, नाहीतर तसा हा भाग वैराणच.

एखादे टिपीकल माणदेशी गाव असावे तसेच हे ताथवडे आहे. गावाच्या मध्यभागी बालसिध्द शंकराचे प्रशस्त मंदिर दिसते.

हे प्राचिन महादेवचे मंदिर प्रेक्षणीय असुन याचा नगारखाना अंदाजे १५ मीटर उंच आहे. मंदिराचे प्राकार प्रशस्त असून मंदिराच्या गाभार्‍यावर असलेल्या कळसामधे तालीम आहे. ( म्हणजे कळस आतून पोकळ असून त्यात तळाशी माती असते. हा प्रकार मी अनेक देवस्थानात पाहिला आहे, मात्र याचे कारण समजत नाही )

मंदिराच्या गाभार्‍याच्या पायथ्याला एक शिलालेख आहे. त्याचे वाचन पुढीलप्रमाणे आहे. “चरणी सादर विसाजी शामराव देशपांडे मो | फलटण देहे सांवधरा शिव कसबे ताथवडा शके १६४८ चैत्र भानु संवत्सर जेष्ठ शुध्द पंचमी” याचा अर्थ “ताथवडे गावातील प्रमुख देउळ बालसिध्दाचे. इ.स. १७६२ मध्ये विसाजी शामराव देशपांडे नामक कोणा सदगृहस्थाने या प्राचीन देवस्थानाचा जीर्णोध्दार केला.

मंदिराजवळ एक दगडी दिपमाळ असुन या मुख्य मंदिराबरोबरच याच्या शेजारी रामाचे, विठ्ठल-रखुमाईचे व शिव मंदिर आहे.

शिव मंदिरातील पिंडीवर शाळुंखेत चौमुखी शिव कोरलेले आहेत.बालसिध्द म्हणजे शंकर अर्थात अष्टभैरवापैकी एक. त्याची मुर्ती शैवपंथीयांच्या संकेतानुसार आहे. दर चैत्र वद्य अष्टमीला येथे यात्रा भरते.
बालसिध्दाचे दर्शन घेउन मी गडाकडे निघालो. ताथवडा गावातून सोपी पायवाट गडावर घेऊन जाते. सध्या या वाटेवर सह्याद्रीत आढळणार्‍या वेगवेगळ्या पक्ष्यांचे फलक लावले आहेत. तसा संतोषगड हा “बेलाग, बुलंद, राकट, कणखर” वैगेरे “टिपिकल” सह्याद्रीच्या विशेषणांच्या खात्यात जमा न होणारा होता. त्रिकोणी आकाराचा हा गड तीन टप्प्यांचा बनलेला आहे.  पहिल्या टप्प्यावर सरंक्षक तटबंदी तर दुसया टप्प्यावर माचीचा भाग आणि सर्वात वरचा बालेकिल्लाचा भाग आहे.

( संतोषगडाचा नकाशा )
सह्याद्रीचे उंचच उंच किल्ले चढल्यानंतर या गडाची चढण तशी मॉर्निंग वॉकला दमायला होईल तितपतच आहे. खरेतर ह्या गडाच्या पायथ्याशी गाव असूनही गावकर्‍यांच्या अनास्थेमुळे गडाची दुर्दशा झाली होती. पण हळूहळू आपल्या या अबोल मानकर्‍यांचे महत्व समजल्याने बर्‍याच गडावर दुर्गसंवर्धन सुरु झाले आणि याही गडावर पुण्याच्या शिव सह्याद्री संस्थेची पावले वळाली आणि ईथले रुपडे पालटून गेले आहे. या धाग्यात त्यांच्या कार्याविषयी लिहीणारच आहे.

गडावर चढाई करताना वाटेत हि मंदिर व काही घुमट्या नजरेला पडतात. वर चढणार्‍या वाटेवर वनखात्याने परिसरात दिसणार्‍या प्राण्यांचे आणि पक्ष्यांचे फोटो लावले आहेत.

      पंधरा वीस मिनिटांच्या चढाई नंतर एक पायवाट उजवीकडे वाळलेली दिसली. मठाच्या पुढे तीन गुंफा आहेत.  वाटेवरून चालत गेलो असता मी एका मानवनिर्मित गुहे जवळ जाऊन पोचलो.

ही गुहा म्हणजे एक खांबटाकं आहे. सुरुवातीच्या दोन खांबांवर द्वारपाल कोरलेलेआहेत. आत गेल्यावर खोली वाढत गेली. खाली जायला कोरलेल्या पायऱ्या आढळून आल्या. सध्या गुहेमध्ये गणपतीची मूर्ती आणि शिवलिंग ठेवलेले आहे. पाणी मात्र नाही.

गुहा बाजूला ठेऊन पुन्हा मुख्य पायवाटेला आलो आणि दोन मिनिटात एका आश्रमापाशी पोचलो. येथील माताजी दत्ताच्या भक्त असून सुमारे चाळीस वर्षांपासून येथे राहत आहेत अशी माहिती मिळाली. आश्रमामधे महिषासुरमर्दिनीची सुंदर मुर्ती आहे. आश्रमाजवळ एक छोटे मंदिर आहे, जेथे दत्त व लक्ष्मी मातेच्या प्रतिमा ठेवल्या आहेत.
मठाच्याच वरच्या बाजूला एक दरवाजा आहे. मात्र येथपर्यंत पोहोचण्यासाठी वळसा घालून यावे लागते. मठाच्या डाव्या बाजूला जाणारी वाट तटबंदीला चिटकूनच पुढे जाते.

पुढे वाटेतच एक छोटेसे देऊळ लागते. देवळातील या मुर्तीला वाल्मिकीची मुर्ती समजतात. येथून वर थोडी उजवीकडे सरकत जाणारी वाट आपल्याला थेट किल्ल्याच्या दरवाजातच घेऊन जाते.

आश्रमाकडून पुन्हा काही पावले मागे आलो आणि  डावीकडे वर जाणारी पायवाट पकडली. इथे किल्ल्याच्या पहिल्या प्रवेशद्वाराचे दर्शन झाले. येथील बुरुज ढासळले आहेत. अलीकडेपर्यंत दरवाज्याचा बराचसा भाग हा मातीखाली गडाला गेलेला होता. परंतु पुण्यातील शिव सह्याद्री संस्थेच्या कामातून हा दरवाजा पुन्हा आणला गेला आहे.

या दरवाज्याच्या आधी उजव्या बाजुला तटबंदीत हि कमान दिसते.
दरवाज्यातून पुढे चालत गेल्यावर माझा  प्रवेश किल्ल्याच्या माचीवर झाला. येथील बालेकिल्ल्याची तटबंदी आणि ताशीव कडे दृष्टीस पडतात.

माचीला सुद्धा तटबंदी आहे. ह्याची उंची अंदाजे वीस फूट आणि रुंदी पंधरा फुटाहून अधिक आहे. किल्ल्याची भौगोलिक रचना पाहता इतकी भव्य तटबंदी बांधायचा हेतू लक्षात येतो. किल्ल्याचा डोंगर चढायला अतिशय सोपा आहे. त्यामुळे शत्रू अगदी सहजपणे वर चढून येऊ शकतो. माचीवरील ही अभेद्य तटबंदी त्याला आत येण्यापासून रोखून ठेवू शकते.

माचीवरून पायवाटेने पुढे गेल्यावर आपल्याला अजून एक दरवाजा लागला. ह्या दरवाज्याची पडझड झाली आहे.

येथून आत गेल्यावर बालेकिल्ल्याचा दरवाजा मुख्य दरवाजा लागला.

हा दरवाजा गोमुखी बांधणीचा आहे. हा दरवाजा निश्चित्तच शिवकालात बांधला गेला असेल. दरवाज्याचा बराचसा भाग अनेक वर्षे जमिनीखाली गाडला गेला होता. शिव सह्याद्री संस्थे मार्फत मुरूम माती बाजूला करून दरवाजा बाहेर काढण्यात आला आहे. दरवाज्याचे चौकोनी दगड, ते एकमेकांवर चिकटवण्यासाठी वापरलेल्या चुन्याच्या रेषा स्पष्ट दिसतात.

दरवाज्यातून आत प्रवेश केल्यावर सुस्थितीत असलेल्या पहारेकर्यांच्या देवड्या दृष्टीस पडल्या.

बालेकिल्ल्यामध्ये प्रवेश केल्यावर डाव्या बाजूला मारुती आणि गणपतीचे भग्न अवस्थेतील मंदिर आहे.दरवाज्यातून आत शिरल्यावर समोरच हनूमानाचे टाके आहे. त्याच्याच मागे वाड्यांचे व घरांचे अवशेष आहेत.

त्याच्या पुढे प्रशस्त सदर आहे. ती पाहता राजगडाच्या सदरीची आठवण आल्यावाचून राहात नाही.

सदरीच्या मागच्या बाजूला तीन खोल्यांत विभागून बांधलेले धान्यकोठार आहे. त्याच्या भिंती शाबूत आहेत, परंतु छप्पर उडाले आहे. त्यात धान्य, दारुगोळा साठवित असत.

गडमाथ्यावर हा चुन्याचा घाणा दिसला.

इथून मी निघालो ते गडावरचे मुख्य आकर्षण पहाण्यासाठी, “प्रचंड मोठी विहीर आणि तातोबा महादेवाचे मंदिर” पहाण्यासाठी. धान्यकोठाराच्या मागच्या बाजूस प्रचंड मोठं विहीर वजा टाकं आहे. टाक्यात खाली वाकून बघताना भीती वाटते. ह्या चौरसाकृती टाक्याची लांबी-रुंदी साधारण तीस फूट, तर खोली जवळपास पन्नास ते पंचावन्न फूट आहे. इतकं मोठं खोदीव टाकं यापुर्वी धुळ्याजवळचा सोनगिर आणि संकेश्वर जवळच्या वल्लभगडावर पाहिले होते.  टाक्यात पाणी नाही. माती आणि मुरूम ह्यामुळे ह्या टाक्याच्या बराच भाग बुजलेल्या अवस्थेत होता. शिव सह्याद्री संस्थेमार्फत मोठ्या प्रमाणावर गाळ काढण्यात आला, त्यामुळे टाक्यांची खोली आठ ते दहा फूट वाढली. टाक्याची मूळ खोली अजूनही जास्ती असण्याची शक्यता आहे.

एकुणच या परिसरातील पाण्याचे दुर्भिक्ष्य लक्षात घेउन इतकी खोल विहीर खोदलेली असावी. हि विहीर पाण्याने पुर्ण भरत असल्यावर गडावरच्या लोकांना काळजीचे कारण उरत नसणार. याच विहीरीचे पाणी नळाद्वारे ताथवडा गावात आणले जात होते. १९९३ पर्यंत त्याचा वापर होत होता , नंतर तो बंद झाला.

टाक्यात उतरण्यासाठी खोदीव पायऱ्या काढल्या आहेत.

खाली उतरताना वाटेत शंकराचे छोटे देऊळ आहे. यालाच “तातोबा महादेव” म्हणतात. याची एक कथा रहाळात सांगितली जाते. तातोबा नावाचा एक साधू या डोंगरावर राहत असे. त्याच्या ख्यातीमुळे रोजच भक्तांची गर्दी व्हायची. त्यामुळे त्याला साधनेला वेळ मिळत नसायचा. शेवटी कंटाळून त्याने या डोंगरावर एक विहीर बांधली आणि त्या विहिरीत तो राहू लागला. जेणेकरून लोकांना आपण कुठे आहोत याचा अंदाज येणार नाही. त्यामुळे त्याच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या लोकांना साधूबाबा अचानक कुठे गेले हेच कळेना. एक दिवस या डोंगरावर आलेल्या एका गुराख्याला प्रचंड तहान लागली. पण त्याला पाणी कुठे आहे हे माहीत नव्हतं. अचानक त्याच्यासमोर हे तातोबा प्रकट झाले आणि आपल्या कमंडलूमधलं पाणी त्याला प्यायला दिलं आणि अचानक ते अंतर्धान पावले. चकित झालेल्या गुराख्याने आजूबाजूला शोध घेतल्यानंतर त्याला त्या विहिरीत एक शिवमंदिर आणि हे तातोबा दिसले. पुढे त्यांच्या भक्तांनी त्यांचं मंदिर गडावर बांधलं आणि त्यांचंच नाव पायथ्याच्या गावाला दिलं. तेव्हापासून या डोंगराला आणि त्याच्या पायथ्याच्या गावाला ‘ताथवडा’ असं म्हणू लागले. अर्थात ही एक दंतकथा असून याचा कोणताही पुरावा नाही. पण घटकाभर मनोरंजनाची गंमत मात्र यात आहे हे नक्की!!


बालेकिल्ला त्रिकोणी आकाराचा असून तिन्ही टोकाशी बुरुज आहेत. पैकी दक्षिण बाजुचा बुरुजाला चिलखती तटबंदी आहे. ह्या बुरुजावरून खाली पाहिल्यावर ह्या बुरुजाची चिलखती तटबंदी दृष्टीस पडली.

इथे जाण्यासाठी बुरुजाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूने भुयारी मार्ग केलेले आहेत. दोन्ही बाजूला तटबंदी आणि मधून वाट. राजगडाच्या आळु दरवाज्याची आठवण आली. पूर्वीच्या लोकांनी काय हेतू डोळ्यासमोर ठेऊन इतकं भव्य बांधकाम केलंय हे कदाचित आपल्या कल्पनेच्या पलीकडे असू शकते.

चिलखती तटबंदी मधून एक चोरवाट डावीकडे उतरते. सध्या ही वाट काही प्रमाणात बुजलेल्या अवस्थेत आहे.

याच बाजुला एका प्रचंड प्रस्तरावर दुसरा प्रस्तर ठेवलेला पहायला मिळतो. असाच पाषाणस्तंभ चंदन किल्ल्यावरसुध्दा आहे. मात्र हि रचना कशासाठी याचा उलगडा होत नाही.
गडाच्या दक्षिणेला महादेव डोंगररांग पसरलेली दिसते. पुर्वेला लांबवर वारुगडाचा बालेकिल्ला दिसतो तर पश्चिमेला नांदगिरी उर्फ कल्याणगड त्याच्या माथ्यावरच्या वृक्षामुळे ओळखता येतो. यानंतर मी किल्ल्याच्या पूर्व दिशेकडे असणाऱ्या बुरुजावर आलो.

याच बाजुचे कातळ खडे आहेत आणि त्यावरचे होल्ड आणि एकुणच रचना विचारात घेता हे प्रस्तरारोहणाचा सराव करण्यासाठी आदर्श आहेत.  
येथून खाली पाहता भक्कम  तटबंदी दृष्टीस पडली. खाली जाण्यासाठी उभ्या असलेल्या बालेकिल्ल्याच्या बुरुजावरून दगडी जिना खाली काढला आहे. परंतु त्याची बरीच पडझड झालेली आहे. हा किल्ल्याच्या माचीचाच भाग असावा. माचीचा विस्तार फार नाही.

ह्या तटबंदी मधून सुद्धा एक चोरवाट काढलेली दिसली. पण ती वाट तटबंदीच्या आत निघते याचे कारण समजले नाही. पण अशीच बरीच न उकल होणारी दुर्ग वैशिष्ट्ये या संतोषगडावर आहेत.
किल्ल्यावरील विस्तीर्ण धान्यकोठार, बालेकिल्ल्यावरील सदर, बालेकिल्ल्याचे चिलखती बुरुज, त्यातील चोरवाटा, प्रचंड मोठं पाण्याचं टाकं, गोमुखी बांधणीचे दरवाजे लक्षात घेता हा किल्ला मोठ्या प्रमाणावर राबता असावा. याचा ईतिहास पहायला गेलो तर हा किल्ला शिवाजी महाराजांनी बांधला असल्याचे मानले जाते. पण ते सत्य नाही. फलटण हे आदिलशाहीतील संस्थान, त्यामुळे त्याच्या रक्षणासाठी ह्या मोक्याच्या जागी किल्ला उभारला असावा. किल्ला नेमका कोणी उभारला हे ज्ञात नसले तरी हा गड आदिलशहाकडे असल्याचे पुरावे आहेत. मोगल व आदिलशाही पत्रव्यवहारात ( २२ सप्टेंबर १६५७ च्या खुर्दखतमधे ) या गडाचा उल्लेख “तात्तोरा” तर मोडी पत्रव्यवहारात “ताथवडा, तानवटा, ताथोडे, ताथोडा” असा येतो. याचा अर्थ ती तातोबा महादेवाची दंतकथा थोडीफार खरी असावी. सन १६६५ मधे हा गड फलटणच्या बजाजी नाईक निंबाळकरांच्या ताब्यात होता. याच वर्षी शिवाजी महाराज व मिर्झाराजे जयसिंहाच्या पुरंदर तहानंतर मोगल-मराठे संयुक्त फौजांनी ७ डिसंबर १६६५ रोजी जिंकला. ताथवडा घेतल्याबध्दल औरंगजेबाने महाराजांना पोषाख व जडावाची कट्यार पाठवली. त्यानंतर आदिलशहाने तो तह करुन मोगलांकडून परत मिळवला. सन १६७३ मधे शिवाजी राजांनी तो जिंकून घेतला तसेच १६७५ व १६७६ मधे आजुबाजुचा प्रदेश जिंकून घेतला. महाराजांनी संतोषगडाची डागडुजी बहुधा याच काळात केली असावी. गडावरचे गोमुखी प्रवेशद्वार याच काळात बांधले असावे असा माझा अंदाज आहे. असे सांगतात कि हा किल्ला घेतल्यानंतर एकापाठोपाठ एक असे अनेक गड स्वराज्यात आले म्हणून महाराज संतोष पावले म्हणून या गडाचे नाव बदलून संतोषगड ठेवले.  मात्र १६७९ मधे आलमगिरी वावटळीत हा गड मोगलांनी जिंकून घेतला. पुढे १७२० मधे शाहुला नजराना म्हणून दिला. सन १७९० च्या महसुल अहवालावरुन हा गड नहिसदुर्ग सरकारमधे उपविभागाचे मुख्य ठाणे होता. सन १८१८ पर्यंत हा मराठ्यांच्या ताब्यात होता.  मात्र जनरल प्रिझलरने कमजोर असलेल्या दक्षीण व पश्चिमेकडून तोफांचा मारा करुन हा गड ताब्यात घेतला. पुढे १८२७ मधे ब्रिटीशांविरुध्द बंड करणारे स्वातंत्र्य सैनिक उमाजी नाईक यांनी या गडाचा आश्रय घेतल्याची नोंद सापडते.
साधारण दोन तासात हि गडफेरी उरकून गावात उतरलो. इथून थेट फलटण गाठले. वाटेमधे वाठार निंबाळकर नावाचे गाव आहे, त्याठिकाणी एक छोटासा भुईकोट बघण्यासारखा आहे, पण मला हे माहिती नसल्याने त्यावेळी पहायचे राहून गेले. संबध प्रवासात पावसाचे अजिबात शिंपण झाले नाही तरी ताथवडा बघण्याचा “संतोष” मात्र मिळाला.

( तळटिपः- सर्व प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार )
तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.
ब्लॉगचा पत्ता:
भटकंती गड-कोटांची
संदर्भग्रंथः-
१) सातारा जिल्हा गॅझेटियर
२ ) सांगाती सह्याद्रीचा- यंग झिंगारो ट्रेकर्स
३ ) साथ सह्याद्रीची ! भटकंती किल्ल्यांची !!- प्र.के. घाणेकर
४ ) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
५ ) किल्ल्यांच्या दंतकथा- महेश तेंडुलकर
६ ) शोध शिवछत्रपतींच्या दुर्गांचा – सतिश अक्कलकोट
७ ) www.trekshitiz.com हि वेबसाईट

दुर्गसंवर्धनाविषयी : –

महाराजांच्या थोर विचारांचा अंश बनून जे किल्ले आज आपल्यामध्ये आहेत त्यांच्याकडे आजवर दुर्लक्ष करून एक प्रकारे आपण थेट महाराजांच्या विचारांचीच प्रतारणा करतोय, हाच विचार कुठेतरी खोलवर बोचला आणि ह्या विचारातून “शिवसह्याद्री दुर्गसंवर्धन -पुणे” ह्या संस्थेचा उगम झाला. बरोबर एक वर्षापूर्वी या आमच्या छोट्याश्या संस्थेची नोंदणी झाली व आम्ही पहिलाच झेंडा रोविला तो सातारा जिल्ह्यातील संतोषगडावर. संतोषगड म्हणजे माणदेशातील राजगडच जणू, त्याच माणदेशाचा राजगड उभा करण्याचा आमचा प्रयत्न चालू आहे.आज संस्थेच्या वर्धापन दिनानिमित संतोषगड संवर्धन मोहिमेच्या वर्षभराच्या कामाचा लेखाजोखा आम्ही मांडत आहोत.
कामापुर्वीचा संतोषगड:-स्थानिक ग्रामपंचायत व वन खात्याची लेखी परवानगी घेऊन आम्ही कामाचा श्रीगणेशा केला.ज्या वेळी आम्ही संतोषगडला पहिली भेट दिली त्या वेळेस गडाला फक्त तटबंदी शिल्लक दिसत होती.संपूर्ण गडावर घाणेरी ची झुडपे वाढली होती,गडाला असणारे तिन्ही दरवाज्यांपैकी दोन दरवाजे तर हातभरच शिल्लक दिसत होते तर तिसरा दरवाजा नुकताच उजेडात आला आहे.पहारेकर्यांच्या देवड्या सुद्धा दगड मातीने भरून गेल्या होत्या.बालेकिल्यावर असणारी तीनटप्पी राजसदर तर अप्रतिमच आहे ती  पूर्णपणे गाडून गेली होती.गडावर असलेली विहीर वजा पाण्याचे टाके व त्यामध्ये बांधलेले शिवमंदिर हे इतरत्र कुठेही पाहायला मिळत नाही ती विहीर पूर्ण दगड मातीने इतकी भरून गेली होती कि विहिरीच्या मधोमध उंबराची तीन झाडे उगवली होती जी विहिरीबाहेर डोकावत होती.गडाच्या दक्षिणेला असणारा चिलखती बुरुज व त्याला असणारे दोन दिंडी दरवाजे जे बुरुजाला छेदत आरपार झाले आहे.त्यातील एक दरवाजा सहा इंचच दिसत होता तर दुसरा पूर्णपणे गाडला गेला होता.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

अनवट किल्ले ३५ : कर्‍हा, अजमेरा ( Karha, Ajmera )

बिष्टा पाहून आम्ही फाट्यावरुन सटाण्याच्या दिशेने वळालो आणि कोळीपाडा गावात पोहचलो. आमचे पुढचे लक्ष्य होते “कर्‍हा”. वास्तविक कर्‍हा हे नाव उच्चारल्याबरोबर आपल्या डोळ्यासमोर येते ती सासवडची कर्‍हा नदी आणि सासवडचे भुमीपुत्र असलेल्या आचार्य अत्रेंचे “कर्‍हेचे पाणी” हे आत्मचरित्र.
Karha 1
पण इथे आमच्या समोर कर्‍हा हा दुर्लक्षित किल्ला उभा होता. सर्वानुमते लंच ब्रेक घ्यायचे ठरले. पायथ्याशी असलेल्या घनदाट झाडीत सावली पाहून आम्ही बसलो , डबे उघडले. कोणाच्या डब्यात काय आहे, याचा आदमास घेउन आदलाबदली करत दुपारचे जेवण पार पडले. कितीही आवडले तरी यथेच्छ हादडून चालणार नव्हते, कारण वामकुक्षी घ्यायची नव्हती तर एक खड्या चढाचा किल्ला चढायचा होता, ते देखील एन बाराच्या उन्हात.
Karha 2
( कर्‍हा परिसराचा नकाशा )
वास्तविक कर्‍हा या गडावर जायचे असेल तर दोन मार्ग होते.
१ ) सटाणा ते कऱ्हागड हे अंतर १२ कि.मी.आहे.सटाण्याहुन दोधेश्वरमार्गे नामपुरला जाताना वाटेवर कऱ्हे नावाचे लहानसे गाव आहे. या गावाजवळच कऱ्हेगड वसला आहे. गडाचे नाव जरी कऱ्हागड असले तरी यावर जाणारी वाट मात्र कऱ्हे गावातुन न जाता गावाच्या विरूद्ध बाजूने वर जाते. कऱ्हागडाच्या उत्तरेहुन उतरलेल्या डोंगरसोंडेवरून किल्ल्यावर जाता येते. दोधेश्वर मंदिरानंतर एक छोटेसे मातीचे धरण दिसते. हे धरण ओलांडले कि एक घर दिसते व तेथुन मातीचा एक कच्चा रस्ता आत जंगलात जाताना दिसतो. येथून समोर दिसणारा डोंगर म्हणजेच कऱ्हागड.
दोधेश्वर मंदिर पांडवकालीन असल्याचे गावकरी सांगतात. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते.
२ ) सटाणा पासून १६ किमीवर किल्ल्याच्या पायथ्याचे कोळीपडा हे गाव आहे. सटाणाहून दोधेश्वर गावाकडे जातांना १४ किमीवर एक चौक लागतो. येथून समोर जाणारा रस्ता बिष्टा किल्ल्याच्या पायथ्याच्या कोटबेल गावाकडे जातो. उजव्या बाजूचा रस्ता कोळीपाडा गावात तर डाव्या बाजूचा रस्ता कर्‍हे गावाकडे जातो. कर्‍हे गावाकडे जाणार्‍या रस्त्यावर चौकापासून एक किमीवर डाव्याबाजूला एक कच्चा रस्ता जातो. या रस्त्याने ५ मिनिटे चालत गेल्यावर वाट जंगलात शिरते. या वाटेवर नव्याने बांधलेले सप्तशृंगी मातेचे देऊळ आहे. देवळाच्या पुढे पायवाट एका टेकडावर जाते. या टेकाडावर एक झेंडा लावलेला आहे. या टेकाडा वरून समोर कर्‍हा किल्ला दिसतो. मळलेली पायवाट किल्ल्यावर जाता येते.
सटाणाहून दिवसातून ५ एसटी बसेस कोटबेलला जातात. याच बस आपल्याला दोधेश्वर किंवा कोळीपाडा गावाच्या फाट्यावर सोडतात. सकाळी ७.३० सटाणा-भिलपुरी, सटाणा-चिंचवा दुपारी ११.३०, संध्याकाळी ५.०० वाजता सटाणा-चिंचवा. साक्री-सटाणा सकाळी ७. ०० वाजता गावात येते. गावातून ६ आसनी रिक्षा नामापूरला जातात . गडावर जाणाऱ्या बऱ्याच ढोरवाटा असुन सर्व वाटा गडाच्या माथ्यापाशी एकत्र येतात.
दोधेश्वरवरुन जाणारा रस्ता थोडा लांब पडतो. कोळीपाड्याच्या रस्त्याने जायचे झाले तर स्वताचे वाहन किल्ल्याच्या पायथाशी असलेल्या जंगलात बरेच आतपर्यंत नेता येते आणि अनावश्यक तंगडतोड वाचते. सहाजिकच आम्ही कोळीपाड्याच्या रस्त्याने जाण्याचा निर्णय घेतला. याठिकाणी आमच्याबरोबर श्री. रोशन भांगे ( 9145546280 ) हे गाईड म्हणून सोबत होते.
Karha 3
जेवण संपवून आम्ही गडाच्या दिशेने निघालो. जाताना भांगे यांनी बरीच नवीन माहिती दिली. हा किल्ला स्थानिक लोकांना अपरिचित असुन स्थानिक लोक याला भवानी डोंगर म्हणून ओळखतात. गडावर वर्षातुन एकदा भवानी देवीची यात्रा भरते अन्यथा गडावर कोणाचीही वर्दळ नसते.
Karha 4
या वाटेवर नव्याने बांधलेले सप्तशृंगी मातेचे देऊळ आहे.
Karha 5
सप्तशृंगी माता दशभुजा असून मुर्ती सुरेख वाटली. देवळाच्या पुढे पायवाट एका टेकडावर जाते. या टेकाडावर एक झेंडा लावलेला आहे.
Karha 6
या टेकाडा वरून समोर कर्‍हा किल्ला दिसतो. मळलेली पायवाट किल्ल्यावर चढतांना एरवी त्रास झाला नसता. मात्र भरल्या पोटी चढाई आणि डोक्यावर उन हे डेडली कॉम्बिनेशन तोंडाला फेस आणत होते. बर बसायला जावे तर पुर्ण डोंगर उघडाबोडला. सावली नावालाही नाही.
Karha 7
या पायवटेने १० मिनिटे चढल्यावर एका मोठ्या खडकाखाली दोन लाकडी पट्ट्यांवर माकडाची लाल रंगात रंगवलेली चित्र पाहायला मिळतात. स्थानिक लोक त्यांना माकडदेव म्हणतात. जेव्हा दुष्काळी परिस्थिती येते तेव्हा या देवाला नवस बोलायचा , हा माकडदेव पावसाला पाठवतो अशी ईथल्या स्थानिकांची श्रध्दा.
Karha 8
माकड देवाच दर्शन घेऊन २० मिनिटे चढल्यावर आपण एका पठारावर पोहोचतो. याठिकाणी किल्ल्याची माची आणि प्रवेशव्दार असण्याची शक्यता आहे. कारण याठिकाणी कमानीसाठी वापरले जाणारे दोन कोरीव दगड पडलेलेल आहेत. त्याचप्रमाणे इथे एक तुटका कोरीव दगडी स्तंभ पडलेला आहे. हा स्तंभ चारही बाजूंनी कोरलेला आहे.
Karha 9
सध्या त्यावरील प्रत्येक बाजूच्या दोन शिल्प चौकटी शाबूत आहेत. पण उन्हा पावसात राहील्यामुळे त्यावरील शिल्प झिजलेली आहेत. या स्तंभाच्या एका बाजूला गणपती कोरलेला आहे. त्याखालच्या चौकटीत ३ वादक बसलेले दाखवले आहेत.
Karha 10
एका बाजूला एक घोडेस्वार दाखवलेला आहे. पण इतर बाजूची शिल्प झिजल्यामुळे त्यावरील शिल्प ओळखण्या पलिकडे गेलेली आहेत. विशेष म्हणजे याच प्रकारचा पण सुस्थितीतील स्तंभ मी दुंधा किल्ल्याच्या पायथ्याशी पाहिला.
Karha 11
हे स्तंभ पाहून आम्ही पुढे निघालो. बालेकिल्ल्यापाशी पोहचल्यानंतर थोडे सावलीचे सुख लाभले. इथे थोडी विश्रांती घेतली.
Karha 12
माची वरुन १० मिनिटाचा चढ चढल्यावर आपल्याला कातळात कोरलेल्या पायर्‍या लागतात.
Karha 13
इथेच थोडीफार शिल्लक राहिलेली तटबंदी दिसते. कदाचित इथेच गडाचा दरवाजा असावा. आज मात्र त्याचे नामोनिशाण नाही.
Karha 14
याच ठिकाणी एक कातळ कोरीव गुहा आहे. किल्ल्यावर येणार्‍या मार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठी ही गुहा बनवलेली आहे. गुहेच्या पुढे २ मिनिटे चालल्यावर आपला गडावर प्रवेश होतो.
Karha 15
गडमाथ्या दोन टप्प्यांचा बनलेला आहे. सर्वोच्च माथ्याआधी थोडी सपाटी आहे.
Karha 15
तिथे पाण्याचे एक टाके आहे. मात्र हे टाके सध्या कोरडे पडले आहे.
Karha 16
हे पाहून आपण गडाच्या सर्वात वरच्या टप्प्यावर पोहचतो.
Karha 17

Karha 18
गडावर समोरच भवानी मातेचे नव्याने बांधलेले मंदिर आहे.
Karha 19

Karha 20
त्याच्या पाठी मागे २ पाण्याची कोरडी टाकी आहेत.
Karha 21
या टाक्यांच्या उजव्या बाजूला खाली उतरल्यावर एक पाण्याच प्रचंड मोठे गुहा टाक आहे. हे टाकही कोरडे आहे. टाक पाहून परत वर येऊन विरुध्द बाजूस खाली उतरल्यावर अजून एक पाण्याच टाक आहे. पण त्यातील पाणी पिण्यायोग्य नाही.
Karha 22
हे टाक पाहून त्याच्या पुढेच कड्याच्या दिशेने खाली इतरल्यावर एक कातळ टप्पा लागतो.
Karha 23
तो गिर्यारोहणाचे तंत्र वापरून काळजीपूर्व उतरल्यावर आपल्याला एका बाजूला एक असलेली तीन टाकी पाहायला मिळतात.
Karha 24

Karha 25
यातील शेवटच्या टाक्यात पिण्यायोग्य पाणी आहे. ही टाकी पाहून परत गड माथ्यावरील मंदिरापाशी आल्यावर आपली गड फ़ेरी पूर्ण होते. गडावर पाण्याची तशी वानवाच आहे, तसेच मुक्काम करण्यायोग्य जागाही नाही. भवानी मंदिरात फारतर दोघेजण झोपु शकतात. गडाच्या परिसरातील पाउस विचारात घेता, इथे ऑगस्ट ते फ़ेब्रुवारी या कालावधीत जाणे योग्य होईल.
Karha 26
गडमाथा 3074 फुट उंचावर आहे. साहजिकच स्वच्छ हवेत इथून बराच मोठा परिसर दिसतो. कर्हेगडाच्या माथ्यावरून साल्हेर, सालोटा, मुल्हेर, मोरागड, रतनगड, तांबोळ्या, मांगी – तुंगीचे सुळके,बिष्टा, फ़ोपिरा डोंगर डेरमाळ, पिसोळ, अजमेरा तसेच दुंधागड दिसतात. स्वच्छ हवेत अंजठा-सातमाळा रांगेचेही येथून दर्शन होते.कर्हेगडाच्या पायथ्यापासून देवळाणे हे गाव सात-आठ कि.मी. अंतरावर आहे. देवळाणे गावामध्ये प्राचीन असे शिवमंदिर आहे. या शिवमंदिरावरील काही शिल्पे प्रेक्षणीय आहेत

अजमेरा

आदल्या दिवशी बिष्टा, कर्‍हा आणि दुंधा पाहून दुंधेश्वर डोंगररांगेतील शेवटचा किल्ला म्हणजे “अजमेरा” पहाण्यासाठी आम्ही अजमेर सौंदाणे या गावामार्गे अजमेरा गडाच्या पायथ्याच्या पहाडेश्वर या डोंगरवस्तीवर दाखल झालो. आम्ही स्वताची गाडी घेउन आलो म्हणून हि वाटचाल सोपी होती. कारण पहाडेश्वरपर्यंत थेट बससेवा नाही. सटाण्यावरुन अजमेर सौंदाणेला एस.टी.बसची सोय आहे, तसेच खाजगी सहा आसनी रिक्षा धावतात.
Ajmera 1
( अजमेर सौंदाणे गावातून दिसणारा अजमेरा )

अजमेर सौंदाणे गावातून रस्ता पहाडेश्वर मंदिराकडे जातो. सौंदाणे हे एखाद्या गावापुढे आदरार्थी लावले जाते. या परिसरात डांग सौंदाणे, नाम सौंदाणे अशी आणखी गावे आहेत.
Ajmera 2
( अजमेरा- दुंधा गडाचा परिसर )
अजमेरा गडावर जाण्यासाठी दोन पर्याय आहेत.
१ ) सटाणा ते अजमेर सौंदाणे – हया पाच कि.मी.च्या पक्क्या रस्त्याने जाणे.
२ ) सटाणा-मालेगाव मार्गावरील ब्राम्हणगावमार्गे असलेल्या ८ कि.मी.कच्च्या रस्त्याने अजमेर सौंदाणे गाठणे.
अजमेर सौंदाणे ते पहाडेश्वर हे अंतर ४ किमी आहे. स्वताचे वहान नसेल तर हे अंतर चालतच पार करावे लागते.
Ajmera 3
पहाडेश्वर मंदिर हा अजमेरा किल्ल्याचा पायथा आहे.
Ajmera 4
डोंगराच्या गाभ्यात वसलेले पहाडेश्वर मंदिर व त्याच्या आजूबाजूचा प्रदेश अतिशय सुंदर आहे.
Ajmera 5
पहाडेश्वर हे शिवमंदिर मुळ काळ्या पाषाणाचे असावे. पण आता त्याचे नुतनीकरण केलेले आहे. परिसरात मुळ मंदिराचे दगड पहाण्यास मिळतात. मस्त चकचकीत टाईल्स आणि प्रशस्त हवेशीर मंदिर बघता ,हे ठिकाण मुक्कामायोग्य आहे. गाभार्‍यात पर्वतांचा देव “पहाडेश्वराची” पिंड आहे, तर बाहेर सभामंडपात गणपतीची घडीव मुर्ती आहे. या मंदिर परिसरात डाव्या हाताला दत्त मंदिर आहे. इथेच जवळ मोठा पाझरतलाव आहे. मंदिर परिसरात पुजार्‍याचे घर आहे.
Ajmera 6
पहाडेश्वराचे दर्शन घेऊन व गडावर पाण्याची सोय नसल्याने येथुन पाणी घेऊनच गडाकडे निघावे. शक्य झाल्यास अजमेरा किल्ला गाईड घेऊनच पाहावा कारण गडावर जाण्यास ठळक अशी वाट नाही.
पहाडेश्वराच्या कपाउंडला लागून एक कच्चा रस्ता डोण्गराला लगटून पुढे जातो. या रस्त्याने चालत गेल्यावर १० मिनिटात उजव्या बाजूला एक पत्र्याची शेड दिसते. त्यात शेंदुराचे ठिपके आणि त्रिशुळ काढलेला मोठा खडक आहे. त्याला माऊली म्हणून ओळखले जाते. डाव्या बाजूला एक खडक आहे. त्याला म्हसोबा म्हणतात. या म्हसोबाच्या मागे जो डोंगर आहे त्याच्या अर्ध्या उंचीवर गुहा आहेत. त्यात आदिवासींचा डोंगरदेव आहे.
Ajmera 7
डाव्या बाजूला अजमेरा किल्ल्याचा डोंगर आणि उजव्या बाजूला डोंगदेवाचा डोंगर ठेउन पायवाट पुढे दाट झाडीत शिरते. या झाडीतून १० मिनिटे चालल्यावर दोन डोंगरांच्या घळीतून डोंगर चढायला सुरुवात होते.
Ajmera 8
साधारण अर्ध्या ते पाऊण तासात आपण किल्ल्याच्या उध्वस्त प्रवेशव्दारापाशी पोहोचतो. या ठिकाणी उजव्या बाजूला उध्वस्त बुरुजाचे आणि तटबंदीचे अवशेष पाहायला मिळतात. गडावर प्रवेश केल्यावर प्रशस्त गडमाथा दिसतो.
Ajmera 9
आम्ही हा गड चढत असताना अर्ध्या उंचीच्या पठारावर पोहचल्यानंतर युवराज वाघ हा युवक आदिवासींच्या तारपा या वाद्यासारखे स्वता तयार केलेल वाद्य वाजवत होता. त्या वाद्याचे नाव त्याने “पावरा” सांगितले. आमच्याबरोबर अमित सांमत हे जाणकार दुर्गभटके होते. त्यांनी या वाद्यावर लोकसत्तामधे लिहीलेल्या लेखाची लिंक देतो.
शब्दचित्र : पावरीवाला
ट्रेकम्हणजे केवळ गड, किल्ले फिरणे नव्हे तर असे नवे नवे अनुभव गोळा करणे आणि स्वताला आणखी समृध्द करणे होय.
Ajmera 10
( अजमेरा गडाचा नकाशा )
गडाचा दरवाजा आजमितीस अस्तित्वात नसुन या ठिकाणी उजव्या बाजूला उध्वस्त गोल बुरुजाचे आणि तटबंदीचे अवशेष पाहायला मिळतात.
Ajmera 11
येथुन गडप्रवेश करून थोडे पुढे गेल्यावर गडाचा आटोपशीर गडमाथा नजरेस पडतो. प्रवेश केला त्याच्या समोरच टोकाला उंचावर झेंडा लावलेला दिसतो. हाच झेंडा आपल्याला गडाखालुन दिसत असतो.
Ajmera 12
झेंड्याच्या दिशेने चालायला सुरुवात केल्यावर उजव्या बाजूला एक उंचवटा दिसतो त्या ठिकाणी एका भल्यामोठ्या वाड्याचे व सदरेचे उध्वस्त अवशेष आहेत तर डाव्या बाजूला पावसाळी तलाव आहे.
Ajmera 13
या पायवाटेने पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूला उघड्यावरच महादेवाची पिंड आणि नंदी आहे.
Ajmera 14
महादेवाचे दर्शन घेऊन पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूला दुसरा कोरडा पडलेला तलाव आहे. तलाव पाहून पुढे चालत गेल्यावर डाव्या बाजुला दोन पाण्याची टाकी दिसतात त्यातील एक टाके बुजलेले असून दुसरे टाके पाण्याने भरलेले आहे पण पाणी मात्र पिण्यायोग्य नाही.
Ajmera 15
टाके पाहून गडाच्या टोकावरील उंचवट्यावर असलेल्या झेंड्यापाशी पोहोचावे. येथे आपली गडफेरी पुर्ण होते.
Ajmera 16
( अजमेरा गडावरुन दिसणारे पहाडेश्वर मंदिर व परिसर )
अजमेरा गडाचा गडमाथा लहान असल्याने गड पाहाण्यासाठी अर्धा तास पुरतो पण पायथ्यापासुन गडावर येण्यास दिड तास लागतो.
Ajmera 17
२८५४ उंचीच्या माथ्यावरुन साल्हेर, सालोटा, मुल्हेर, मोरागड, रतनगड, तांबोळ्या, मांगी-तुंगीचे सुळके, बिष्टा , डेरमाळ, पिसोळ, कऱ्हा तसेच दुंधागड दिसतात. या किल्ल्यांचा आकार व रचना पाहाता यावर फारच थोडी शिबंदी रहात असावी असे वाटते. हा किल्ल्याचा डोंगर सुटा उभा असल्यामुळे या किल्ल्यावरुन आजूबाजूचा विस्तृत प्रदेश दिसतो त्यामुळे या किल्ल्यांचा उपयोग टेहाळणीसाठी करण्यात आला असावा.

तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.
ब्लॉगचा पत्ता:
भटकंती गड-कोटांची

संदर्भग्रंथः-
१) नाशिक जिल्हा गॅझेटिअर
२ ) दुर्गभ्रमंती नाशिकची:- अमित बोरोले
३ )शोध शिवछत्रपतिच्या किल्ल्यांचा- सतिश अक्कलकोट
४ ) डोंगरयात्रा – आनंद पाळंदे
५ ) www.trekshitiz.com हि वेबसाईट
६ ) www.durgbharari.com हि वेबसाईट

पावसाळी भटकंती: भिवगड / भिमगड (Bhivgad/Bhimgad )

महाराष्ट्रातील “भटक्यांची पंढरी” असा प्रदेश म्हणजे, लोणावळा, कर्जत परिसर. त्यातील कर्जत हा केंद्रबिंदु धरला तर सुप्रसिध्द थंड हवेचे ठिकाण, माथेरान, सह्याद्रीतील कदाचित सर्वात प्राचीन लेणी, कोंढाणे, असंख्य धबधब्यांचे माहेरघर म्हणावे अश्या डोंगररांगा आणि राजमाची, ढाक, कोथळीगड उर्फ पेठचा किल्ला, पदरगड, तुंगी, पेब, सोनगिरी उर्फ पळसदरीचा किल्ला, अपरिचित सोंडाईचा किल्ला अशा असंख्य गडांनी वेढलेले कर्जत गाव भटक्यांचे फेव्हरिट डेस्टिनेशन झाले नसते तर नवलच. कोणत्याही सुट्टीच्या दिवशी किंवा रविवारी तुम्हाला कर्जत स्टेशनवर टिशर्ट, स्पोर्टस पँट किंवा जीन्स घातलेले आणि भल्यामोठ्या सॅक घेतलेले असंख्य ट्रेकर्स दिसतील. याच कर्जतजवळच्या आणखी एका किल्ल्याची आज ओळख करुन घ्यायची आहे, “भीमगड किंवा भिवगड”.
कर्जतपासून अंत्यत जवळ, बेताचीच उंची, शेजारीच असलेला “गौरकामत” हा पावसाळी धबधबा आणि दुर्गसंवर्धन झाल्यामुळे एकुणच प्रेक्षणीय गडमाथा, यामुळे अगदी सहकुटुंब भेट द्यावे असा हा किल्ला. पायथ्याच्या गावापर्यंत असलेला उत्तम रस्ता, पायथ्याशी नव्याने झालेली हॉटेल्स यामुळे एन पावसातील एखादा दिवस नक्कीच कारणी लागतो.
Bhivgad 1
इतिहासात घडलेल्या घटनामुळे प्रत्येक किल्ल्याला त्याची एक ओळख मिळाली आहे पण काही किल्ले असे आहेत की त्यांच्यावर काही महत्वाच्या घटना घडल्याच नाहीत आणि घडल्या असल्यास इतिहासाने त्याची नोंद घेतली नाही असे अनेक किल्ले आज विस्मृतीत गेले असुन उपेक्षित आहेत. अशाच अनेक गडापैकी एक गड किल्ले भिवगड. मुंबई- पुण्याहून जवळ असूनही गिरीमित्रांचे पाय येथे वळत नाही. नाही म्हणायला ढाक बहीरीला जाणारे भटके थोडी वाट वाकडी करून या किल्ल्याला धावती भेट देतात. पावसाळ्यात मात्र वदप गावामागे असलेला धबधबा पहायला येणारे काही पर्यटक या गडावर येतात. सतत उपेक्षित राहिलेल्या या गडाची माहिती सहजतेने सापडतही नाही.
कर्जतजवळचा हा चिमुकला गड किती दिवस बघायचा राहिला होता. अगदी दुसरा एखादा गड पाहून तास-दोन हाताशी असले तरी पटकन पाहून येण्याजोगा किल्ला, पण योग यायचा होता. १५ ऑगस्टला मित्रांबरोबर सुधागड झाला. बाकी सगळेजण परत आपापल्या घरी गेले. मला मात्र अजून एक दिवस जादाची सुट्टी हाताशी होती. तेव्हा परत जाण्यापुर्वी आणखी काही बघणे शक्य होते. कर्जतजवळचे सोंडाईचा किल्ला किंवा सोनगीर उर्फ पळसदरीचा किल्ला असे पर्याय होते. पण पावसात सोंडाई धोकादायक असतो आणि पळसदरीच्या जंगलात बिबट्याचा वावर आहे, त्यामुळे एकट्यादुकट्याने जाणे सुरक्षित नाही, सहाजिकच भिवगड नक्की केला आणि कर्जतला बदलापुर रोडवरच्या एका लॉजवर मस्त ताणून दिली.
Bhivgad 2
( भिवगड परिसराचा नकाशा )

भिवगड उर्फ भिमगड कर्जत जवळील वदप व गौरकामत या दोन गावांच्या मागे छोट्याश्या टेकडीवर उभा आहे. त्यामुळे भिवगडला जायचे तर वदप किंवा गौरकामत गाठावे लागते. अर्थात गौरकामतला जाणारी बस आधी वदपला जाते मग गौरकामत या शेवटच्या थांब्याला पोहचते. दुसर्‍या दिवशी वदपला जाण्यासाठी कर्जत स्टँडवर आलो, तो बस खुप उशीरा होती. सहाजिकच खाजगी गाड्यांना पर्याय नव्हता. कर्जत शहरातूनच उल्हास नदी वहाते. या नदीवरच्या पुलाला “श्रीराम पुल” असे नाव आहे. या पुलाजवळून सहा आसनी रिक्षा कर्जतजवळच्या विविध गावात जातात. कर्जत स्टेशनचा पुल ओलांडून नाष्टा करुन चालत वीस-पंचवीस मिनीटात श्रीराम पुल गाठला. रिक्षा लागलेलीच होती. थोड्यावेळात पुरेशी जनता आत भरल्याचे समाधान झाल्यावर डायव्ह्रर काकांनी स्टार्टर मारला. डुगडुगत रिक्षा धाउ लागली. आजुबाजुचा निसर्ग उधाणलेला होता. काही वर्षापुर्वी ट्रेकनिमीत्ताने याच कर्जतच्या वार्‍या झालेल्या होत्या. त्याच गावाने आता विश्वास बसणार नाही ईतकी कात टाकलेली होती. छोटेखानी कर्जत बरेच विस्तारले होते. पुढे तर अनेक धनदांडग्यांनी, अभिनेत्यांनी, राजकिय नेत्यांनी फार्म हाउसेस घेतल्याने श्रीमंती गाड्यांची वर्दळ जाणवत होती. त्यातच विकेंड कल्चरमुळे छोट्या छोट्या आदिवासी खेड्यातून घरगुती हॉटेल्स त्यात खाणे, पिणे आणि पाण्यात डुंबण्याच्या सोयीपर्यंत सर्व काही दिसत होते. हा बदल चांगला कि वाईट ? हा प्रश्न अनुत्तरीतच राहिला. लांबवर सह्याद्रीची रांग आणि त्यात कळकराय सुळका चिकटलेल्या ढाक बहिरीने दर्शन दिले आणि मी मनाने या जगातून पुन्हा एकदा डोंगरांच्या राज्यात पोहचलो.
Bhivgad 3
( भिवगडाचा नकाशा )
Bhivgad 4
( गौरकामत गावातून दिसणारा भिवगड )
कर्जतपासुन ५ कि.मी.अंतरावर वदप गाव आहे. वदपच्या पुढे १ कि.मीवर गौरकामत गाव आहे. या दोनही गावातुन भिवगडावर अर्ध्या तासात जाता येते. गडावर जायचे तर गौरकामत गावात उतरायचे किंवा वदप असे दोन पर्याय होते.एकंदरीत गडाला दोन वाटा असतील तर शक्यतो एका वाटेने चढायचे आणि दुसर्‍या वाटेने उतरायचे म्हणजे गड पुर्ण पायाळून होतो. सहाजिकच मी गौरकामतला उतरलो.
गौरकामत गावातूनही एक वाट डोंगराच्या सोंडेवरुन भिवगडावर येते व हिच गडावर येणारी मुख्य व सोयीची वाट आहे कारण वदप गावातुन चढल्यास संपुर्ण किल्ला व अवशेष पहायला आपल्याला गौरकामत गावाच्या वाटेला अर्ध्यापेक्षा जास्त किल्ला उतरावा लागतो व गाडी वदप गावात असल्याने परत चढुन यावे लागते किंवा तसेच खाली उतरून किल्ल्याला वळसा मारून परत वदप गावात यावे लागते,त्यामुळे गौरकामत गावातुनच चढाई सोयीची.
Bhivgad 5
( गौरकामतमधील अवशेष )
किल्ल्याची जुनी व मुख्य वाट हीच असुन सर्व अवशेष या वाटेवरच आहेत. गौरकामत गावातून गडावर चढाई करताना सर्वप्रथम कातळात खोदलेल्या पायऱ्या लागतात. त्या किल्ल्याचे प्राचिनत्व सिध्द करतात.
Bhivgad 6
या भागात खुप मोठया प्रमाणात घडीव दगड व गोटे पसरलेले आहेत. येथेच गडाचा मुख्य दरवाजा असण्याची शक्यता आहे.
Bhivgad 7
या ठिकाणाच्या उजव्या बाजुला कड्याच्या वरील अंगास दोन गुंफा कोरलेल्या दिसतात.
Bhivgad 8
या दोनही गुंफांना प्रमाणबद्ध दरवाजे खोदलेले असुन पहिली गुंफा ४०x ३०x १५ आकाराची आहे.
Bhivgad 9
या गुंफेच्या बाहेरील भिंतीवर चौकट खोदलेली असुन गुंफेबाहेर एक मानव व पशु कोरल्याचे शिल्प ठेवलेले आहे.
Bhivgad 10
दुसरी गुंफा या गुंफेच्या वरील बाजुस असुन अर्धवट खोदलेली आहे. पावसाळ्यात हा कडा शेवाळलेला असला तर या गुहांकडे जाण्याचा प्रयत्न करु नये.
Bhivgad 11
येथुन पुढील चाळीस ते पन्नास फुटाचा मार्ग कातळात खोदलेला असुन पायरीमार्ग आहे. या पायऱ्यानी वर आल्यावर काही बांधीव पायऱ्या व गडाची मातीत गाडुन गेलेली तटबंदी नजरेस पडते. या पायऱ्या चढुन आल्यावर आपला गडाच्या माचीत प्रवेश होतो.
चिंचोळ्या आकाराचा हा गड उत्तर-दक्षिण पसरलेला असुन गडाची समुद्र सपाटीपासुन उंची ८५० फुट आहे. गडाची लांबी रुंदी १००० x १५० फुट असुन गडाचे माथ्यावरील एकूण क्षेत्रफळ चार एकर आहे. आधी काहीश्या उपेक्षित असणार्‍या गडाकडे “दुर्गवीर” या संस्थेचे लक्ष गेले आणि बघता बघता गडाचा कायापालट झाला.
भिवगडाच्या डोंगराला त्यांनी खऱ्या अर्थाने गडपण प्राप्त करून दिले आहे. रविवार या सुट्टीच्या दिवशी गडावर मोहिमा करून गडावरील काही टाक्यांची सफाई करून त्यातील गाळ काढण्यात आला आहे. मातीत गाडलेली भिंत माती उकरून बऱ्यापैकी मोकळी करण्यात आली आहे. वदप गावाकडून गडावर जाणारी वाट दुरुस्त करण्यात आली असुन जागोजागी अवशेषांचे ठिकाण दर्शविणारे फलक लावले आहेत. एकदंरीत दुर्गवीर या संस्थेने गडाचे गतवैभव काही अंशी परत आणले. दुर्गवीरच्या या मावळ्यांना मानाचा मुजरा. अश्या संस्थाच्या कार्याला शक्य झाल्यास हातभार तर लावलाच पाहिजे पण शक्य झाल्यास आर्थिक मदत हेच खरे शिवकार्य. उगाच शिवजयंतीला डोक्यावर भगव्या पट्ट्या व फेटे बांधून, डोळ्यावर गॉगल आणि कर्णकर्कश्य हॉर्न वाजवत गावभर फिरणार्‍या तथाकथित शिवभक्तांच्या डोक्यात हे शिरेल तो सुदिन.
Bhivgad 12
( वदप गावातून दिसणारा भीवगड )
गडावर येण्याचा दुसरा पर्याय म्हणजे वदप गावातून गौरकामत गावाकडे जाताना वाटेत गौरमाता मंदीराकडे अशी पाटी दिसते. येथुन उजव्या हाताचा वाडीतून जाणारा रस्ता गौरमाता मंदिराकडे जातो.
Bhivgad 13
( दुर्गवीर संस्थेने अश्या पाट्या लावून चांगली सोय केली आहे )
मंदिराकडे रस्ता संपतो तेथे गाडी ठेवुन इलेक्ट्रीकच्या खांबाच्या बाजूने जाणाऱ्या पायवाटेने भिवगड डावीकडे ठेवत १५ मिनिटे चढल्यावर आपण भिवगडच्या खिंडीत येतो. खिंडीत पोहचल्यावर उजव्या बाजूची वाट ढाकला जाते तर डाव्या बाजूची वाट भिवगडावर जाते. या खिंडीतुन १० मिनिटात गडावर जाता येते.
Bhivgad 14
येथे समोरच कातळात खोदलेले पाण्याचे भुयारी टाके आहे असुन टाके पाण्याने पुर्ण भरल्यावर त्यातुन पाणी बाहेर वाहुन जाण्यासाठी कातळात चर खोदला आहे. गडावर पाण्याची एकुण नउ टाकी असुन त्यातील एक सातवाहनकालीन खोदीव खांबटाके आहे. नउ टाक्यापैकी सहा टाकी ओहरलेली असुन केवळ तीन टाक्यात वर्षभर पाणी असते पण पिण्यायोग्य पाणी फक्त भुयारी टाक्यात आहे. भुयारी टाक्याच्या वरील बाजुने बालेकिल्ल्यात जाणारी वाट आहे तर समोर जाणारी वाट एका खोदीव टाक्याकडे जाऊन संपते. ईतका छोटा माथा आणि कदाचित बेताची शिबंदी या किल्ल्यावर असणार तरी पाण्याची व्यवस्था मात्र चोख केलेली आहे.
Bhivgad 15
बालेकिल्ल्याकडे जाताना वाटेत उजव्या बाजुला उतारावर कोरलेली दोन टाकी दिसतात तर मागील बाजुस जाणारी वाट किल्ल्याच्या सोंडेकडे जाते. या टोकावर काही खळगे असुन डोंगराचा पुढील भाग येथुन किल्ल्यावर प्रवेश करता येऊ नये यासाठी चाळीस ते पन्नास फुट खोल तासुन किल्ल्यापासून वेगळा केलेला आहे. येथुन गडावर येणारी संपुर्ण वाट नजरेत भरते व हि वाट वरून माराच्या टप्प्यात आहे. या वाटेवरून मागे फिरून बालेकिल्ल्याकडे जाताना एक छोटीशी घळ ओलांडुन आपला बालेकिल्ल्यात प्रवेश होतो.
Bhivgad 16
बालेकिल्ल्यावर प्रवेश करण्यापूर्वी एक वाट डावीकडे जाताना दिसते. या वाटेने पुढे गेल्यावर कातळात खोदलेले ५० x ४० फुट लांबीरुंदी असलेले प्राचीन खांबटाके दिसून येते.
Bhivgad 17
या टाक्याला जोडूनच उघडयावर अजुन एक खोदीव टाके आहे.
Bhivgad 18
या टाक्याच्या पुढे काही अंतरावर अजुन एक टाके आहे. हे सर्व पाहुन आल्यावाटेने परत बालेकिल्ल्याकडे निघावे.
Bhivgad 19
बालेकिल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर समोरच खडकात खोदलेली दोन पुर्ण व दोन अर्धवट कोरलेली टाकी, खळगे व डौलाने फडकणारा भगवा ध्वज दिसतो.
Bhivgad 20
अर्थात इतके अवशेष असले तरी इतिहासाची पाने चाळली असता या किल्ल्याबाबत काहीही माहिती मिळत नाही.
Bhivgad 21
समोरील बाजुस वाड्याची मातीत अर्धवट गाडलेली भिंत दिसते.
Bhivgad 22
येथुन पुढे गेल्यावर समोरच्या डोंगरावर ढाक बहिरीची चढत जाणारी वाट दिसते. गडाच्या या टोकास मातीत गाडला गेलेला बुरुज व तटबंदी असुन येथे देखील डोंगराचा पुढील भाग तीस ते चाळीस फुट खोल तासुन किल्ल्यापासून वेगळा केलेला आहे. डोंगर तासल्याच्या खुणा येथे स्पष्ट दिसतात. गड राबता असताना येथुन गडावर प्रवेश नव्हता पण आता मात्र या घळीत तटबंदी कोसळुन हि घळ काही प्रमाणात दगडमातीने भरली आहे व येथुनच गडावर यायची वाट तयार झाली आहे.
Bhivgad 23
गडाच्या बालेकिल्ल्यावरील वाडा हा गडाचा सर्वोच्च भाग असुन असुन येथुन सोंडाई,इरशाळगड,प्रबळगड माथेरान डोंगररांगेपर्यंत दूरवरचा प्रदेश दिसतो. उत्तरेच्या बाजुला सह्याद्रीची सोंड खाली उतरली आहे, अन्यथा पेठचा किल्लाही दिसला असता. गडाचे अवशेष खुप मोठया प्रमाणावर मातीखाली गाडले गेले आहेत. गडाची तटबंदी, बुरुज, प्रवेशद्वार अस्तित्वात नसले तरी त्यांचे अस्तित्व जाणवते. संपुर्ण गडफेरी करण्यास एक तास पुरेसा होतो.
रोजच्या धकाधकीच्या आयुष्यात निवांत क्षण तसे दुर्मिळच, त्यामुळे तासाभरात गड पालथा घालून झाला तरी निवांत गवतावर बसून किल्ल्यावरुन दिसणारा नजारा पाहू लागलो.
Bhivgad 24
खाली वदप गाव आणि तिथला तलाव दिसत होता.
Bhivgad 25
तर एका बाजुला गौरकामत गाव आणि तिथला कोलाहल स्पष्ट एकु येत होता. एकदंरीत निवांत आयुष्य कसे असते ते समोर पहात होतो.
Bhivgad 26
गडमाथा गौरीच्या फुलांनी भरलेला होता. यावर्षीच्या गजाननाच्या आगमनाची चाहूल निसर्गाला लागली म्हणायची.
Bhivgad 27
अर्थात मी एकपैस बसलोय हे बहुधा पावसाला पहावले नाही. माथेरानच्या डोंगराकडून पाउस येताना दिसू लागला. अखेरीच गुमान उतरायचा निर्णय घेतला. गडावर गुरे चरायला आली होती. माझ्या चाहुलीने बुजून ती लांब पळाली.
Bhivgad 28
दरीत हा बंगला दिसला. बहुधा पडीक असावा.
Bhivgad 29
तर झाडावर मधमाश्यांनी पोळे केले होते. पावसाळ्यात भरपुर फुलोरा असल्याने त्यांना आता मधाची वर्षभराची बेगमी करता येणार होती.
Bhivgad 30
अखेरीस उतरुन खिंडीत आलो.
Bhivgad 31
इथून समोर उतरणारी वाट वदप गावाकडे तर डावीकडे वर चढणारी वाट ढाक बहिरीकडे जाते. याच वाटेने माझे मित्र निरंत सरदार व पुरुषोत्तम ठकार यांनी ट्रेक केला होता. त्याचे वर्णन या लिंक मधे आहे.
“ढाक ते भिवगड” – एक वाट अनगड – 2017
खिंडीतून वाटेने उतरताना एक मोठे आंब्याचे झाड लागते. शेजारच्या टेकडीवर “गौरकामत” हा पावसाळी धबधबा होता. पावसाळ्यापुर्ताच भरात येणार्‍या धबधब्यावर बर्‍याच जणांनचा कोलाहल एकु येत होता. पण मला भिजण्यामधे काहीच रस नव्हता. भीवगडाने दिलेले समाधान घेउन मी कर्जत गाठण्यासाठी वदपची वाट तुडवू लागलो.
पावसाळ्यातील एखादा सवडीचा दिवस पहा आणि सहकुटुंब ट्रेकची हौस भागवणारा, धबधब्याचा भिजायचा आनंद देणारा आणि प्रवासाची आणि एकंदरीत फारशी दगदग नसलेला हा गड नक्की पायाखाली घाला.

( काही प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार )

तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.
ब्लॉगचा पत्ता:
भटकंती गड-कोटांची

संदर्भग्रंथः-
१) रायगड जिल्हा गॅझेटियर
२ ) सांगाती सह्याद्रीचा- यंग झिंगारो ट्रेकर्स
३ ) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
४ ) शोध शिवछत्रपतींच्या दुर्गांचा – सतिश अक्कलकोट
५ ) www.trekshitiz.com हि वेबसाईट

अनवट किल्ले ३४ : बिष्टा ( Bishta )

अनवट किल्ले मालिकेत मी आज सटाणा परिसरातील दुर्ग चौकडीविषयी लिहीणार आहे, अजमेरा, दुंधा, कर्‍हा आणि बिष्टा. तुम्ही म्हणाल, ‘आम्ही यांची नावेही कधी एकली नाहीत’. अगदी खरे आहे, महाराष्ट्रातील काही मोजके दुर्गभटके सोडले तर फार कोणी हे किल्ले पहाणे सोडा, एकले तरी असतील कि नाही याचीच शंका. अर्थात यावर असलेल्या मंदिरांमुळे आणि यात्रांमुळे परिसरातील गावकर्‍यांचा यावर अपवादात्मक वावर असतो, तो सोडला तर इथे फारसे कोणी फिरकतही नाही. अर्थात या उपेक्षित किल्ल्यांचे अंतरंग समजावेत म्हणूनच या मालिकेच्या लेखनाची यातायात. या चौकडीपैकी आज बिष्टा ची माहिती घेउ आणि पुढच्या भागात कर्‍हा, अजमेरा आणि दुंधा यांची सफर करुया.
नाशिक जिल्ह्याचा उत्तर भाग म्हणजे कळवण, सटाणा, मालेगाव व देवळा हा परिसर म्हणजेच बागलाण. मुळच्या बागलाण या एकाच तालुक्याचे सटाणा व कळवण असे दोन तालुके झाले. या परिसरात सेलबारी, डोलबारी, हिंदळबारी, गाळणा, चणकापुर आणि दुंधेश्वर अशा डोंगररांगा आहेत. पैकी दुंधेश्वर डोंगररांगेत हे चार किल्ले आहेत. या किल्ल्यांचा उल्लेख अगदी जिल्हा गॅझेटियरमधेही मिळत नाही. नक्की ईतिहास माहिती नसला तरी या गडावर असलेल्या कातळकोरीव पायर्‍या आणि टाकी पहाता हे गड निश्वीतच प्राचीन असावेत. बागलाण परिसरावर ई.स. ७५ साली गौतमीपुत्र सातकर्णी याचे राज्य होते. पुढे ई.स. ४१६ मधे गवळी राजांनी चौल्हेरला राजधानी केले. इ.स. ७८५ ते ८१० या काळात राष्ट्रकुटांचे राज्य होते. इ.स. ८३० ते १०३६ या काळात कृष्णराज या कलचुरी चालुक्यांचे राज्य होते. पुढे १०८९ मधे सौराष्ट्रातील यादवपुत्र दृढप्रहार याने या प्रदेशाचा ताबा मिळवला. पुढे इ.स. १३०८ मधे कनोज येथील राठोड ( बागुल) यांची सत्ता आली. इ.स. १३०० ते १७०० या कालखंडात ५४ बागुल राजे होउन गेले. यापैकी मालुगी याने हुमायुनचा पराभव केला होता. याच राजावरुन या प्रदेशाला “बागलाण” म्हणतात. पुढे हा परिसर मोगल राजवटीच्या अंमलात आला. शिवाजी महाराजांनी जरी साल्हेर, मुल्हेरसारखे बलदंड गड ताब्यात घेतले असले तरी हे चार गड घेतले कि नाही याची नोंद नाही. बहुधा हे गड मोंगलांकडेच राहिले असावेत.
पुढे हे गड ईतिहासाच्या पानात हरवून गेले. ते कोठे आहेत याची कल्पनाही नव्हती. अखेरीस १९८५ साली इतिहास अभ्यासक श्री. गिरीश टकले यांनी वैनतेय गिर्यारोहण – गिरिभ्रमण संस्थेच्या माध्यमातून प्रकाशात आणले, तर रांजणगड व दुंधा हे किल्ले गिर्यारोहकांच्या यादीत सामाविष्ट करण्याचे काम प्रसिद्ध गिर्यारोहक आनंद पाळंदे यांनी केले.
या गडांचा उल्लेख मला श्री. आनंद पाळंदे यांच्या ‘डोंगरयात्रा’ पुस्तकात सापडला आणि पुढे श्री. अमित बोरोले यांनी लिहीलेल्या “दुर्गभ्रमंती नाशिकची” या पुस्तकात आणखी माहिती होती. या परिसरातील बाकीचे गड-किल्ले पालथे घालून झाले तरी हि चौकडी पहाण्याची उत्सुकता होती. अखेरीस एके दिवशी ट्रेकक्षितीझ या संस्थेच्या वेबसाईटवर यांचा ट्रेक आयोजित केल्याची पोस्ट आली. ताबडतोब पैसे भरुन नाव नोंदणी करुन टाकली. डोंबिवलीस्थित या संस्थेने शिवकार्याला वाहून घेतलेले आहे. अल्प फि, मर्यादित सीट हे यांच्या ट्रेकचे वैशिष्ट्यच. ट्रेकलिडर म्हणून खुद्द अमित बोरोले येणार होता.
Bishta 1
( बिष्टा गडाचा नकाशा )

रात्री नाशिकच्या द्वारका चौकात डासांचे चावे सहन करत, पोलिसांच्या गंमतीजंमती पहात, चहाचे घुटके घेत आणि मित्रांबरोबर शिळोप्याच्या गप्पा मारत कसाबसा वेळ काढला आणि अखेरीस गाडी आली. त्यात मस्तपैकी ताणून दिली, ती थेट कोटबेल हे गाव येईपर्यंत.
Bishta 2
( बिष्टा परिसराचा नकाशा )
या गडावर जायचे तर दोन पर्याय आहेत.
१ ) सटाणा-नामपुर रस्त्यावरुन खिरमाणी नावाचे गाव आहे. या गावाजवळून कोटबेल या गावाला जाण्यासाठी फाटा आहे. एकतर या खिरमाणीला उतरुन कोटबेलपर्यंत सहा आसनी रिक्षाने जायचे किंवा थेट कोटबेलसाठी सटाण्यावरुन बससेवा आहे. सटाणाहून दिवसातून ५ एसटी बसेस कोडबेलला जातात. सकाळी ७.३० सटाणा-भिलपुरी, सटाणा-चिंचवा दुपारी ११.३०, संध्याकाळी ५.०० वाजता सटाणा-चिंचवा. साक्री-सटाणा सकाळी ७. ०० वाजता गावात येते. तसेच गावातून ६ आसनी रिक्षा नामापूरला जातात . अर्थात स्वताची गाडी असेल तर हि यातायाय वाचते. अर्थात कोटबेल गावापासून बिष्टा जवळपास तीन-साडेतीन कि.मी. वर आहे. म्हणजे तासा-दीड तासाच्या चालीनंतर आपण गडमाथ्यावर पोहचू शकतो.
२) दुसरा मार्ग त्यामानाने सोयीचा नाही. सटाणा-ताहराबाद-पिंपळनेरकडे जाणार्‍या एस.टी.ने ढोलबारीच्या पुढे करंजाडला उतरायचे. तिथून दक्षिणेची वाट पकडून पारनेरमार्गे बिजोटे या गावात जायचे. करंजाड ते बिजोटे हे अंतर साधारण दिड तासाचे आहे. बिष्ट्याचा अगदी पायथ्याशी पवारवस्ती नावाची घरे आहेत. तिथेपर्यंत बिजोटे गावातून रस्ता आहे. पवार वस्तीच्या पश्चिमेला एक बारी म्हणजेच डोंगरवाट आहे, ती थेट बिष्टा किल्ल्यावर जाते. मात्र या वाटेवर बाभुळ मोठ्या प्रमाणात फोफावल्याने या वाटेने न जाणेच चांगले.
Bishta 3
अंधारात चाचपडतच आम्ही कोटबेल गावात उतरलो. थोड्यावेळात फटफटले आणि गावाच्या पश्चिमेला असलेला बिष्टा नजरेत भरला. चंद्र आपली ड्युटी संपवून बिष्ट्याच्या मागे मावळायच्या तयारीत होता. गावामधे इतक्या पहाटे उघडलेल्या श्री. अविनाश खैरनार यांच्या किराणा दुकानात सर्वांनी चहा घेतला आणि जानेवारी महिन्यात कडाक्याच्या थंडीत नरडी शेकल्याने थोडा दिलासा मिळाला. रस्ता नक्की सापडणे अवघड असल्याने गावातील श्री. पोपट अहिरे हे गाईड म्हणून आले. अर्थात त्यांच्या कडे मोबाईल नसल्याने श्री. अविनाश खैरनार ( 9767573191 ) यांना संपर्क करुन गाईड ठरवता येईल. एकूणच परिसरातील पावसाचे प्रमाण लक्षात घेता बिष्टा किंवा या परिसरातील ईतर गडावर ऑगस्ट ते फेब्रुवारी या काळात भटकंती करणे योग्य होइल.
जसे सुर्यराव वर चढले तसे आजुबाजुचा नजारा दिसू लागला. गाव डोंगरांच्या गाभ्यात वसलेले आहे.
Bishta 4
गावाच्या उत्तरेला “फोफिरा” नावाचा डोंगर आहे. त्याच्या उंचीमुळे आणि टोपी घातल्यासारख्या आकारामुळे तो बिष्टा आणि कर्‍हा किल्ल्यावरुन स्पष्ट दिसतो. या डोंगरावर जाता येते. त्यावर फोफेश्वराचे मंदिर आहे. वर जाण्यासाठी काही ठिकाणी कोरीव पायर्‍या आहेत. हा देखील किल्ला आहे का, असा मला प्रश्न पडला.
Bishta 5
पहिलाच दिवस आणि पहिलाच किल्ला असल्याने ओळख परेड झाली. आणि अहिरे यांच्या मागून निघालो. गावाची वेस ओलांडली आणि सभोवार नाशिक जिल्ह्याची ओळख कांद्याची शेती दिसू लागली.
Bishta 6
कांद्याच्या शेताच्या पाश्वर्भुमीवर बिष्टा मोठा देखणा दिसत होता. याशिवाय उस, साग, डाळींब याचीही लागवड केलेली होती. कोटबेल गावातील बस स्थानकाच्या चौकातून बिष्टा किल्ल्याकडे जाताना चौकातच डावीकडे ४ वीरगळी आणि १ वीर-सतीगळ आहे.
Bishta 7
रस्ता म्हणजे अर्थातच बांधावरुन जाणारी पाउलवाट होती. या रस्त्यावर डाव्या बाजूला सागाचे वन आणि बंगला आहे. येथून आडवे चालत गेल्यावर २ घरांची वस्ती आहे.
Bishta 8
येथे शेताच्या बांधावर एक वीरगळ आहे. स्थानिक लोक तीला चिरा म्हणतात. वीरगळ पाहून पुढे गेल्यावर ओढा आडवा येतो. सुकलेला ओढा ओलांडल्यावर समोर एक डोंगर येतो तो चढून गेल्यावर दोन घरांची वस्ती आहे . तेथून डाव्या बाजूला ओढ्याच्या पात्रात बांधलेले धरण दिसले. धरणाच्या भिंतीवरुन पलीकडे जाउन शेतातून पुढे चालत गेल्यावर एक घर लागते.
Bishta 9
त्या घराजवळ नदीपात्रात उतरुन ५ मिनिटे चालल्यावर बिष्टा किल्ल्या समोरचा एक डोंगर आडवा येतो. तो चढून गेल्यावर आपण बिष्टा किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचतो.
Bishta 10
सकाळच्या कोवळ्या उन्हात बिष्ट्याचा खडा पहाडही मउ दिसत होता.
Bishta 11
वाट बिष्ट्याच्या डावीकडून वर चढते आणि वळसा घालून खिंडीतून माथ्याकडे जाते. या वाटेवरून आम्ही चढत असताना एक घटना घडली, ज्याने आयुष्यभर लक्षात राहिल असा एक धडा मला मिळाला. सगळ्यात पुढे वाटाड्या, त्याच्या मागोमाग मी व अमित आणि बाकीचे थोडे मागे होते. आम्ही चढत असताना अचानक वाटाड्या थांबला आणि कानोसा घेउ लागला, आम्हाला तो का थांबला ते कळेना. आम्हाला गप्प रहाण्याचा ईशारा करुन तो एकटाच पुढे गेला. थोड्या वेळाने परत आला आणि आम्हाला चालण्याचा ईशारा केला. थांबण्याचे कारण विचारले, त्यावर त्याने सांगितले कि त्याला बिबट्याची डरकाळी एकु आली. वास्तविक त्याच्याच बरोबर आम्ही असूनसुध्दा आम्हाला कोणताही आवाज एकु आला नव्हता. शहरात राहून शहरातील गोंगाटाने आपला सिक्स्थ सेन्स कसा नाहीसा झालाय याचे हे उदाहरण. यातून मी एकच निष्कर्श काढला, कि सोलो ट्रेकिंग किती धोकादायक असु शकते.
Bishta 12
बिष्ट्याला पुर्ण वळसा घालून वाट खड्या नाळेतून वर चढू लागली. या नाळेत खुरटी झाडे आहेत.
Bishta 13
घळीतून चढतांना उजव्या बाजूला किल्ल्याच्या पाउण उंचीवर गुहा दिसतात.
Bishta 14
तेथे जाण्याचा मार्ग मात्र थोडा कठीण आहे. प्रस्तरारोहणाचे तंत्र वापरुन या गुहा पाहाता येतात. या ठिकाणी दोन मोठी पाण्याची टाक आणि गुहा आहेत.
Bishta 16
किल्ल्यावर येणार्‍या मार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठी ही उत्तम जागा आहे. उभ्या कड्यात नेमक्या याच ठिकाणी पाणी सापडेल असा आडाखा या दुर्गस्थपतींना कसा येत असेल ? हे मला पडलेले कोडे आहे. कातळात अमुक ठिकाणी पाणी आहे, याचा अंदाज काढण्याचे कोणते तंत्र आपले पुर्वज वापरत होते, याची उत्सुकता आहे
Bishta 15
बिष्ट्याचा पहाड आणि शेजारची छोटी टेकडी यांच्यामधील खिंडीत येउन वाट उजवीकडे वळते
Bishta 17
मी या खिंडीत येउन उभा राहिले. सकाळच्या कोवळ्या उन्हात रब्बी पिकांनी पिकून पिवळी पडलेली शेते, मधे मधे असलेले द्राक्षाचे मळे आणि निलमण्याप्रमाणे दिसणारी शेततळी हे सगळे एखाद्या विणलेल्या वाकळीसारखे रंगबिरंगी दिसत होते. याच बाजुच्या नाळेतून पवारवस्तीकडून येणारी वाट चढते.
या बाजुलाच बिजोटे हे गाव आहे. बिष्टा या गडाला “बिजोटा” हे आणखी एक नाव आहे. गडावरुन गावाला कि गावावरुन गडाला नाव पडले हे कोडे मनात घेउनच मी माथ्याकडे निघालो.
Bishta 18
वाट फारशी कोरीव नाही.काहीशी ओबडधोबडच आहे. डोंगराच्या नैसर्गिक पोताचा उपयोग करुन दुर्ग उभारणी केलेली जाणवते.
Bishta 19
गडमाथ्याच्या अगदी कडेला पाण्याचे एक भलेमोठे कातळकोरीव टाके आहे. कड्यातील टाके असो किंवा हे टाके, हे पहाता गडाचे वय नक्कीच १३०० किंवा जास्ती असावे. अर्थात आज तरी ईतिहास ज्ञात नाही.
Bishta 20
गडमाथा लांबवर पसरलेला आहे. माथ्यावर माझ्याशिवाय कोणीही येण्यात रस दाखविला नाही. माथ्यावर ६ उध्वस्त वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात. लांबवर कोटबेल गाव व फोफीरा डोंगर दिसत होता. एकुणच एक निरीक्षणाची चौकी ईतकाच या गडाचा उपयोग. सध्या गावकरी या गडावर उगवलेले गवत गुरांसाठी राखून ठेवतात. त्या काळातच काय तो गडावर वावर असतो. माथ्यावर कोणत्याही देवतेचे मंदिर नाही, त्यामुळे ईथे जत्रा, यात्रा होण्याचाही प्रश्न नाही. सहाजिकच गडाकडे येणारी वाट फारशी रुळलेली नाही. गड सभोवताली असलेल्या डोंगरांनी वेढलेला आहे. गडाची उंची ३३७९ फुट असल्याने बराच मोठा मुलुख नजरेच्या टप्प्यात आहे. ईशान्येला महाराष्ट्रातील सर्वोच्च उंच असलेला साल्हेर किल्ला आहे. याशिवाय हवा स्वच्छ असेल तर साल्हेर, सालोटा, मुल्हेर, मोरा, डेरमाळ, पिसोळ हे गड दिसू शकतात. आग्नेयेला कर्‍हा स्पष्ट दिसतो. वास्तविक शिवाजी महाराजांनी साल्हेर, मुल्हेरसारखे बलदंड किल्ले ताब्यात घेतले असताना त्यांच्याच जवळचे हे खड्यासारखे बारकुले गड कसे काय घेतले नाहीत, याचे आश्वर्य वाटले, पण शिवाजी महाराजांच्या ताब्यात असलेल्या गडांच्या यादीत निदान मी तरी या किल्ल्यांची नावे वाचली नाहीत.
Bishta 21
पुन्हा एकदा पायपीट करुन गावाकडे निघालो. कोटबेल गावातून किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत पोहोचण्यास एक ते दिड तास लागतो. किल्ला चढण्यास अर्धा ते पाऊण तास आणि किल्ला पाहाण्यास अर्धा तास लागतो. अशाप्रकारे कोडबेल गावातून किल्ला पाहून परत येण्यास अडीच ते तीन तास लागतात.
गावात जिथे आमची बस उभी होती, तिथे जवळच ह्या ग्रामदेवतेला नैवेद्य दाखविण्याचे चालु होते. आमच्यासाठी हे थोडे अनोखे दृष्य असल्याने, सगळे तिथेच गोळा होउन पहात बसलो.
Bishta 22
निघताना अचानक माझी नजर या झाडावर पडली. इथे कडूनिंबाच्या झाडातूनच पिंपळाचे झाड उगवलेले दिसले. बहुधा पक्ष्यांच्या विष्ठेतून बिया गेल्याने हा निसर्ग चमत्कार झाला असावा. एकमेका सहाय्य करु, अवघे धरु सुपंथ याचे हे उत्तम उदाहरण.

तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.
ब्लॉगचा पत्ता:
भटकंती गड-कोटांची

संदर्भग्रंथः-

१) नाशिक जिल्हा गॅझेटिअर
२ ) दुर्गभ्रमंती नाशिकची:- अमित बोरोले
३ )शोध शिवछत्रपतिच्या किल्ल्यांचा- सतिश अक्कलकोट
४ ) डोंगरयात्रा – आनंद पाळंदे
५ ) www.trekshitiz.com हि वेबसाईट

पावसाळी भटकंती, घ्यावयाची काळजी ( Rainy Trks, Tips and Tricks )

चैत्र महिना येतो आणि उन्हाच्या काहीलीने समस्त जीव कातावलेले असतात. धरतीही भेगाळून सुस्कारे टाकत असते, डोंगर करपून काळे झालेले असतात. सगळेच आसूसलेले असतात, पाण्याच्या थेंबाना. वैशाख संपत येतो ,गार वारे वाहू लागतात आणि अशातच एक दिवस “तो” येतो. अशातच एक दिवस पश्चिमेला आकाशात काळी धुसर रेषा उमटते, बघता बघता जवळ येउ लागते आणि काळेकभिन्न ढग आकाश व्यापून टाकतात. टपोरे थेंब पडू लागतात.
Rainy Tips 1
जमीनीचे उसासे सुरु होतात, पर्वतावरुन पाण्याचे तपकिरी ओघळ वहायला सुरु होतात आणि कड्यावरुन स्वताला लोटून देत धबधबे सुरु होतात.
Rainy Tips 2
पक्षी लगबगीने घरटी विणायला घेतात, तर बेडकांची ड्युटी सुरु झाल्यने ते भुमीतून प्रगट होउन अस्तित्व दाखवायला लागतात आणि एकच डरांव डरांव सुरु होते. शेतकरी पेरणीच्या तयारीला लागतात.
Rainy Tips 3
नभ मेघांनी आक्रमिले अशी नुसतीच परिस्थिती नसते तर ढग सह्याद्रीच्या माथ्यावर उतरतात आणि पर्वत शिखरे ढगाच्या बुरख्यात स्वताला लपवतात.
Rainy Tips 4
आता किमान तीन महिने तरी याच ढगातून स्कायवॉक करायला मिळणार असतो.
Rainy Tips 5
अवघी भुमी गवताच्या अच्छादनाखाली बुडून जाते आणि निसर्गाचे वर्षातील सर्वांग सुंदर रुप नजरेत भरते.
अवघा सभोवताल असा फुलला असल्यावर अगदी अरसिक मनुष्य देखील या अविष्काराने विरघळतो आणि घरोघर वर्षाविहाराचे प्लॅन सुरु होतात.
Rainy Tips 6
निरनिराळी पुस्तके, वर्तमानपत्राच्या पुरवण्या, वेबसाईट, पावसाळी फोटोंनी सजतात, नवीन लोकेशन्स धुंडाळली जातात. फे.बु., व्हॉटस अ‍ॅपवर पोस्ट येत रहातात आणि कुटुंबीय एखाद्या गाडीत बसुन धबधब्याकडे, कॉलेज गोअर्स एखाद्या गड-किल्ल्याकडे आणि जेष्ठ नागरिक एखाद्या पठारावर सहलीचे आयोजन करतात. मात्र या सर्वात उत्साहाच्या भरात काही गोष्टींचे भान ठेवले जात नाही आणि मग दुर्दैवी बातम्या येउ लागतात. धबधब्यातून पडून मृत्य, एखाद्या पाण्याच्या लोढ्यांबरोबर वाहून गेलेली व्यक्ती, धुक्यात वाट चुकून एखाद्या डोंगरावर किंवा गडावर अडकलेले युवक, एखाद्या कड्यावरुन पाय घसरुन झालेले दुर्दैवी मृत्यु. मन विषण्ण करणार्‍या या बातम्या. खरेतर थोडी काळजी घेतली असती तर शंभर टक्के हे सर्व अपघात टाळता येतात.
Rainy Tips 7
आषाढ सरतो आणि हासरा, नाचरा श्रावण येतो. बहुतेक हिंदु सण हे निसर्गाला फार जवळचे आहेत आणि पर्यावरणाचा पुर्ण विचार करुन ठरवलेले आहेत. श्रावणाचेच उदाहरण घ्या ना, सरता जेमतेम भिजवणारा पाउस, उन पावसाचा एका आड एक चालणारा खेळ, अवघी सृष्टि एन बहरात आलेली, योग्य वेळ आणि कोन साधला गेला तर, “नभी उमलणारे ईंद्रधनु”, एकापाठोपाठ येणारे सण, पंचमीचे झोपाळे, श्रावणी सोमवारचे उपवास आणि पोरीबाळींना बाहेर खेचणार्‍या मंगळागौर.
Rainy Tips 8
आपल्या पुर्वजांनी या सणांचा किती खोलवर विचार केलेला आहे पहा. श्रावणी सोमवारी शंकराचे दर्शन घेण्याची प्रथा निर्माण केली. वास्तविक पर्वत शिखरांचा राजा शंभु महादेव. बहुतेक शिवस्थाने डोंगरावरी वसलेली आहेत. एरवी कारणवशात बाहेर पडणारा महिला वर्ग शिवदर्शनानिमीत्त या गिरीमाथ्यावर जावा आणि त्यांना दर्शनाबरोबरच फुललेल्या निसर्गाचा आनंद घेता यावा यासाठीच बहुधा श्रावण सोमवारांची योजना असावी. अर्थात हा केवळ माझा तर्क. श्रावण सरतो आणि गणरायाच्या आगमनाबरोबरच भादवा येतो. पावसाची सर आता क्वचितच भिजवत असते. ढग पश्चिमेकडे परतीच्या प्रवासाला निघालेले असतात.
Rainy Tips 9
छायाचित्रकारांना नेहमी आव्हान देणारा रोजचाच सुर्यास्त ढगांमुळे रंगबेरंगी बनतो. अवघा सह्याद्री भरजरी हिरवा शेला ल्यालेला असतो.
Rainy Tips 10
याच काळात वर्षभर उजाड, रखरखीत भासणारी पठारे गवतफुलांचे गालीचे पांघरतात.
Rainy Tips 11
बेभान वहाणारे धबधबे आता आपल्याला आणखी जवळ येउ देतात. अश्या काळात निदान सुट्टीच्या दिवशी तरी लोळत पडण्यात अर्थ नाही. “आंतरराष्ट्रीय पर्यटन दिन” येणार्‍या या काळात थोडी काळजी घेउन बाहेर पडले तर दिवस नक्कीच कारणी लागतो.
पावसाळी भटकंतीचे आपण सोयीसाठी दोन भागात विचार करु . चिंब भिजवणारा जेष्ठ आणि आषाढ. आणि वर्षातील सर्वाधिक सुंदर ऋतु श्रावण आणि भाद्रपद. पावसाच्या या पुर्वार्धात थोडी जास्त काळजी घेतली पाहिजे. उत्तरार्धात मात्र तेच पावसाळी सौंदर्य जास्त चांगल्यापध्दतीने अनुभवता येते. एकतर ढगांची सावली असते, पाउसही जेमतेम भिजवणारा असतो, अवघी धरणी हिरवा गवताखाली लपलेली असते आणि डोंगर हे दुरुन नव्हे तर जवळूनही साजरे असतात.
यासाठी या धाग्यात आपण पावसाळी ट्रेकमधे कोणती काळजी घ्यायची याचा आढावा घेउ. अर्थातच प्रतिसादामधे आणखी उत्तम सुचना मिळतील अशी अपेक्षा करतो.
१ ) एन पावसातील ट्रेक किंवा सहलीचे नियोजन करताना खुप काळजी घेतली पाहिजे. जेथे जायचे त्या ठिकाणाची सखोल माहिती असणे फार गरजेचे आहे. त्या करीता विविध वेबसाइट वर शोधून सम्बंधित ठिकाणा बद्दल ची माहिती गोळा करावी. तेथे जाऊन आलेल्या दो-चौ जणांशी बोलून तेथील मार्गा बद्दल चौकशी करावी, फ़ोटो पहावे, नकाशा पहावा, वाटेवरील खाणा खुणांची माहिती घ्यावी व आपल्यासोबत येत असलेल्या इतर सवंगड्यांना ती द्यावी. या काळात बहुतेक गडमाथे ढगात गुरफटलेले असतात. त्यामुळे वाटा सापडताना अडचण येते. अशावेळी कमीतकमी ग्रुपमधे किमान एकजण तरी आधी त्या ठिकाणी जाउन आलेली व्यक्ती पाहीजे किंवा एखादी स्थानिक व्यक्ती बरोबर पाहिजे.शक्यतो गावातील एखादा वाटाडया घेता आला तर उत्तम. परंतु त्यांच्याशी देवाण घेवाणी बद्दल आधीच बोलणी करून घ्यावी म्हणजे नंतर वाद होत नाहीत.
स्थानिक गावकर्‍यांशी संवाद जरुर करावा पण, त्यांच्यावर, त्यांच्या जीवन पद्धतिवर, त्यांच्या पेहरावावर कुठल्याही प्रकारची टिका टिप्पणी टाळावी. भांडण तंटा करू नये. भटकंती ला जायच्या ठिकाणचा, पायथ्याच्या वाडीतला एखादा गावकऱ्याचा संपर्क क्रमांक आपल्याकडे असावा. अवघड प्रसंगी त्यांना बोलावता येते.
बर्‍याचदा पावसाळ्याच्या काळात शेतात लावणीची कामे असल्याने स्थानिक व्यक्ती उपलब्ध असतीलच असे नाही. यासाठी त्या ठिकाणाची / गडाची पुर्ण माहिती घेउनच मग त्याठिकाणाला भेट देण्याचे नक्की करावे. काही वेळा ढगामुळे दरीचा अंदाज न आल्याने दरीत पडून मृत्यु झाला किंवा एखाद्या पठारावर ढग उतरल्याने वाट चुकून अडकून पडल्याचे अनुभव आहेत. एन ढगातून चालणे हा एक निसर्ग जवळून अनुभवण्याचा आणि सुंदर अनुभव असला तरी त्यातून दुर्घटना होउ नये हि काळजी घ्यावी. शक्यतो एन वर्षाकाळात माहितीच्या ठिकाणीच जावे म्हणजे अश्या संकटात सापडण्याचे कारण येणार नाही. तसेही गडावरचे अवशेष नीटसे पहायला मिळत नाहीत, शिवाय गडावरुन दिसणारे ईतर किल्ले किंवा आसमंत बघायला मिळत नाही, यामुळे याकाळात मी तरी भेट दिलेल्या किल्ल्यावरच जातो. बहुतेकदा एखाद्या ठिकाणी पुन्हा पुन्हा जाणे होतेच असे नाही. यामुळे एन पावसात माहिती असलेल्या ठिकाणी जाणे योग्य होइल.
एकट्याने भटकंती करणे टाळावे तसेच आपण जेथे जातोय त्याबद्दल घरच्यांना कल्पना जरूर द्यावी. तसेच शक्य झाल्यास ग्रुपमधल्या ईतर सदस्यांचे संपर्क क्रमांक घरी कळवावे, ज्यामुळे रेंज नसेल किंवा मोबाईलची बॅटरी संपली तरी ईतर सदस्यांच्या मोबाईलवर घरचे लोक संपर्क करु शकतात.
एखाद्या ग्रुप सोबत जात असलो तर त्या ग्रुपबद्दल जाणून घ्यावे, त्यांच्या सभासदांकडून योग्य ती खबरदारी घेतली जाणार आहे ना याची चौकशी करून घ्यावी. त्यांचे दूरध्वनी क्रमांक आपल्या घरच्यांना देऊन ठेवावेत.
२ ) पावसाळ्यात शक्यतो सोप्पी श्रेणी असलेले गड किल्ले अथवा घाटवाटा ची निवड करावी. ज्या ठिकाणी रॉक क्लाइम्बिंग करावे लागत असेल अथवा जेथे दरड कोसळण्याची शक्यता असते अथवा दरड कोसळून अपघात झाल्याचा इतिहास असतो अश्या ठिकाणी शक्यतो जाणे टाळावे. थोडाफार पावसाचा आणि मुख्य म्हणजे पायथ्याच्या गावकर्‍यांशी बोलून वाटांचा अंदाज घेउनच ट्रेक करावेत. परिस्थिती अनुकुल नसेल तर माघार घेउन किंवा पर्यायी ट्रेक केलेले चांगले. त्यासाठी ट्रेक प्लॅन करताना, नेहमी “प्लॅन बी” तयार ठेवावा. सह्याद्री बर्‍याच ठिकाणी राबता नसल्याने एन पावसात वाटा मोडलेल्या नसतात, तसेच झाडीही मोठ्या प्रमाणात माजलेली असते. अश्यावेळी वाटा चुकणे किंवा न सापडणे असे प्रकार होतात. शक्यतो बर्‍यापैकी राबता असणारे किल्ले निवडके तर सोयीचे पडते. हाच काळ अनेक पक्षांचा आणि प्राण्यांचा प्रजननकाळ असतो. त्यामुळे बहुतेक अभयारण्ये पर्यटकांच्या वावरासाठी बंद केलेली असतात. सहाजिकच अश्या अभयारण्याच्या परिसरात असलेलया गड, किल्ल्यांना भेट देणे टाळावे. ईतर ठिकाणी जाताना आपल्यामुळे निसर्गाच्या जीवनचक्रात अडथळा येणार नाही याची काळजी घ्यावी.
आपण निसर्गाच्या सहवासात असताना आपल्याकडून निसर्गाची कुठल्याही प्रकारे हानी होता कामा नये. झाडाच्या फांद्या तोड़ने, झुडुपे मुळासकट उपटणे, कुठल्याही प्रकारचा कचरा करणे हे सर्वतोपरी टाळावे. प्रत्येक भटक्याने आपल्या सोबत एक पिशवी बाळगणे गरजेचे आहे. सहजा सहजी विघटन न होऊ शकणारे जे जे काही असेल ते ते सर्व पुनः आपल्या सोबत आणून शहरातील कचरा कुंडीमध्ये टाकावे.
बरेच जणांना सवय असते की ते शौचाला जाताना नेलेली पाण्याची बाटली फेकून देतात. केवळ शौचाला बाटली नेली म्हणून फेकून देण्याची सवय बऱ्याच जणांना असते. या बद्दल भावनेच्या आहारी न जाता प्रत्येकाने आपली मानसिकता बदलण्याची गरज आहे.
३) बर्‍याचदा आपण जाणार असू त्या गडाच्या किंवा धबधब्याच्या वाटेत ओढे असतात. त्यातील पाण्याचा अंदाज घेउन किंवा स्थानिक लोकांची मदत घेउन योग्य जागी ओढे ओलांडावेत. क्वचित जाताना पाणी कमी असले तरी एनवेळी पडणार्‍या पावसामुळे अचानक ओढ्याची पातळी वाढून धोकादायक परिस्थिती होते. अशावेळी पाणी ओसरण्याची वाट बघणे हिताचे. अशी काही आणीबाणीची परिस्थिती उदभवू शकते हे गृहित धरुन काही गोष्टी सोबत ठेवाव्यात, उदा- ग्रुपमधे व्यक्ती किती आहेत त्याप्रमाणे थोडे कोरडे खाण्याचे पदार्थ, पावसापासून बचाव करण्यासाठी तंबु किंवा किमान सगळ्यांना एकत्र रहाता येईल ईतपत प्लॅस्टीकची ताडपत्री. पावसाळ्यातील ट्रेकमधे किमान शंभर फुट जाड रोप कायम सोबत बाळगावा, तो ओढा ओलांडताना उपयोगी पडतो. वहात्या पाण्यामुळे ओढ्यातील दगड शेवाळ साठून घसरडे झालेले असतात. अशावेळी दोन्ही टोकाशी रोप बांधून ओढा ओलांडणे श्रेयस्कर.
नुसता दोर सोबत असून काय उपयोग? दोर कसा बांधावा याबद्दल माहिती असणे गरजेचे आहे. बेसिक 4 नॉट्सची माहिती करून घ्यावी, त्या बांधण्याचा सराव करावा व तज्ञ लोकांकडून खातरजमा करून घ्यावी. विविध प्रकारच्या नॉट्सची माहिती वेबसाइटवर उपलब्ध आहेत.
फ़क्त आपल्या ग्रुप मधील एका व्यक्तीला थोडा सराव आहे म्हणून केवळ एकाच व्यक्तीच्या भरवशावर जाणे टाळावे. त्याच व्यक्तीला काही दुखापत झाली तर इतरांना सांभाळून घेणारा लागतोच. त्यामुळे सर्व भटाक्यांनी इतर कुणावर अवलंबून न राहता स्वयंपूर्ण व्हावे. प्रत्येकाने आपापली काळजी स्वतः घेण्यास सक्षम व्हावे. अर्थात हे थोड्या अनुभवानेच शक्य होईल.
४ ) पावसाळ्यातील चिखलामुळे निसरड्या झालेल्या वाटेमुळे तसेच रॉलपॅचवर शेवाळ साठल्यामुळे शक्यतो अवघड गडकिल्ल्यांच्या वाटेला जाउ नये. तसेच इतर ऋतुत जो किल्ला चढायला तासभर पुरतो, तोच गड चढण्यासाठी या प्रतिकुल परिस्थितीमुळे दुप्पट वेळ लागु शकतो. तेव्हा त्याप्रमाणे वेळ लागणार हे गृहित धरुन एकुणच ट्रेकचे वेळापत्रक ठरवावे. थोडा जास्ती उशीर धरलेला चांगला. अंधार पडायच्या आधी पायथ्याला पोहोचण्याचा प्रयत्न करावा कारण मग तेथील ट्रांसपोर्टवाले अव्वाच्या सव्वा भाव लावतात. अगदी उशीर झालाच तर अंधारात वाट शोधण्यासाठी विजेरी (टॉर्च) असलेला बरा म्हणून अगदी एक दिवसाच्या भटकंती मध्ये सुद्धा विजेरी सोबत ठेवावी
तसेच या काळात घाटवाटाही टाळळेल्या चांगल्या. बर्‍यादा या वाटांच्या उतारामुळे पाण्याचा लोंढा वहात असतो. शेवाळलेले दगड आणि निसरड्या वाटा यामुळे हे ट्रेक वैतागवाणे होतात.
पावसाळ्यातील एन भरात वहाणारे धबधबे पाहून भान हरते. याच मनस्थितीत काही वेडी साहसे केली जातात. बरेच धबधब्याचे वेगळ्या अँगलने फोटो काढण्याच्या नादात नसलेल्या वाटांनी चढायचा प्रयत्न करतात. चिखल भरलेल्या वाटांनी चढणे सोपे असले तरी उतरणे प्राणघातक ठरू शकते. हे सर्व प्रकार पुर्णपणे टाळावेत.
५) जर ट्रेकसाठीचा प्रवास सार्वजनिक वहानाने केला जाणार असेल तर कदाचित एन वेळी दरड कोसळ्याने रस्ता बंद होउन वहातुकीचा खोळंबा होतो आणि बस रद्द होण्याचे प्रकार याच काळात होतात. तेव्हा ती शक्यता गृहित धरुनच नियोजन असावे.
स्वतःच्या वहानाने प्रवास करणार असाल तर गाडी सुस्थितीत आहे याची आपण किंवा मेकॅनिक याचेकडून खात्री करुन घ्यावी. पावसाळ्यात रस्ते बर्‍याचदा उखडलले असतात. त्यात साठलेल्या पाण्यामुळे खड्याच्या खोलीचा अंदाज येत नाही. त्यातून जाताना गाडीला नुकसान होउ शकते. तसेच ओल्या रस्त्यावर ग्रीप मिळत नाही, त्यामुळे गाडीच्या टायरची तपासणी करावी, जर टायर गुळगुळीत झालेले असतील तर तातडीने बदलून घ्यावे. गाडीच्या पुढच्या काचेवर जोराच्या पावसाने पाणी साचून पुढचे दिसत नाही, बरेच ड्रायव्हर यासाठी काचेवर तंबाखु चोळतात.
दुचाकीवरचा प्रवास किमान याकाळात तरी टाळावा असा माझा सल्ला राहिल. घसरड्या रस्त्यामुळे दुचाकीवरचा प्रवास प्राणघातक होउ शकतो. तरी जवळचा प्रवास करायचा झाल्यास टायर, ब्रेकची तपासणी केलेली चांगली, पुढचा दिवा, ईंडीकेटर काम करत आहेत, हे ही पाहून घ्या.
६ ) या काळात मुक्कामी ट्रेक करणार असाल तर नेहमीपेक्षा थोडी जास्त तयारी करायला हवी. एकतर या काळात कोरडे सरपण मिळणे अवघड जाते. स्थानिक लोकांकडून सरपण उपलब्ध होउ शकले तरी ते त्यांनी त्यांच्या पुढच्या गरजा विचारात घेउन गोळा केलेले असते. हल्ली गॅसच्या शेगड्या मिळतात, त्या घेउन जाणे हा उत्तम मार्ग. लाकुड ओले असल्याने पेटत नाही, यासाठी रॉकेल वापरले जाते. पण बरीच काळजी घेउनही रॉकेलचा वास सॅकला लागतो. यासाठी कापुरदेखील वापरता येईल. रात्री झोपण्यापुर्वी मुक्कामाची जागा तपासून घ्या. उबेसाठी साप येउ शकतात. वावडींगाची पुड सोबत बाळगून ती झोपण्याच्या जागेभोवती पसरणे हा सुरक्षित मार्ग.
सरत्या पावसात बिळात पाणी जाउन उन्हे खाण्यासाठी बाहेर आलेल्या सापांची बर्‍याचदा गाठ पडते. साप दिसला कि लगेच घाब्रुन जाण्याची गरज नाही तसेच त्याला मारायला जाण्याची घाईही करु नका. आपल्यासारखा तो हि एक निसर्गाचा एक भाग आहे हे लक्षात ठेवले तरी पुष्कळ झाले. शक्य झाल्यास साप विषारी किंवा बिनविषारी आहे ते ओळखायला शिका.
Rainy Tips 12
काही सापांना निसर्गानेच संरक्षणासाठी छ्द्म आवरण दिलेले आहे. वरील फोटोतील गवत्या हा साप बिनविषारी आहे. डोक्यात विषग्रंथी नसल्याने त्याचे गोलसर डोके लक्षात येते.
Rainy Tips 13
गवत्यासारख्याच हिरव्या रंगाचा पण निमुळते डोके असणारा हरणटोळ हा अर्धविषारी साप आहे. याच्या चाव्यामुळे चक्कर येण्यासारखे त्रास माणसाला होउ शकतात, मात्र माणुस मृत्युमुखी पडतो.
Rainy Tips 14
एखाद्या बाणासारखे त्रिकोणी डोके असणारा हा हरानाग उर्फ चापडा. हा साप विषारी असला तरी याच्या चाव्यामुळे मृत्युमुखी पडलेल्या माणसांची फार कमी उदाहरणे आहेत. सापांची अशी नीट ओळख असेक तर ट्रेकमधे पुरेसा सावधपणा बाळगता येईल.
७ ) सॅक पॅक करताना एका मोठ्या जाड प्लॅस्टिकच्या पिशवीत सर्व सामान पॅक केलेले चांगले. एकदा आतील वस्तु भिजल्या कि पुर्ण ट्रेक कठीण होतो. हल्ली मिळणार्‍या सॅकना रेनी कव्हर मिळते. शिवाय महत्वाचे सामान जसे पैसे, मोबाइल हे आणखी एका जाड प्लॅस्टिकच्या पिशवीत ठेवावे. म्हणजे अगदी भिजण्याची वेळ आली तरी ह्या गोष्टी सुरक्षित रहातील.
एकच भली मोठी पाण्याची बाटली घेण्या पेक्षा दोन बाटल्या असाव्यात जेणेकरून बॅग मधील सामानाचा तोल सांभाळला जाईल.
दोर, औषधे, खाऊ, पाणी असे सामान पटकन काढता येईल अश्या प्रकारे वरच्या कप्प्यात ठेवावे. खाण्याचे पदार्थ सहजा सहजी दिसतील अश्या प्रकारे कधीही ठेवू नयेत जेणेकरून माकडे त्याकडे आकर्षिली जाणार नाहीत व तुमचा खाऊ माकडांपासून सुरक्षित राहील.
कॅमेरा कापडात गुंडाळून ठेवू नये कारण हवेतील आर्द्रता शोषुन घेतल्यामुळे कापड भिजते व या दमटपणामुळे कॅमेर्‍यामध्ये बूरशी निर्माण होउ शकते. कॅमेरा बॅग मध्ये नेहमी आर्द्रता शोषून घेणाऱ्या सिलिका जेलच्या पुड्या ठेवाव्यात. पावसात फ़ोटो काढण्याचा मोह आवरता येत नसेल तर सोबत छत्री असावी. किंवा एखाद्या मोठ्या प्लॅस्टिकच्या पिशवीला लेन्सपुरते भोक करुन त्यात कॅमेरा झाकून फोटोग्राफी सुरक्षितपणे करता येईल.
Rainy Tips 15
मोबाईलला फ्रंट कॅमेरे आल्यापासून सेल्फीचे वेड पसरलेले आहे. सेल्फीच्या नादात कड्याच्या टोकाशी जाउन फोटो काढण्याच्या प्रयत्नात अनेकदा अपघात होउन त्यात अनेकांना प्राण गमवावे लागले तरी लोक त्यातून शहाणपणा घेत नाहीत, असे खेदाने म्हणावे लागेल. कोणत्याही फोटोचे मुल्य आपल्या जीवापेक्षा जास्ती नाही ईतके समजले तरी पुरे.
१० ) सध्याच्या युगात मोबाईल हा सगळ्यांचाच प्राण बनला आहे. “जेथे जातो तेथे तु माझा सांगाती” असा मोबाईल ट्रेकमधे तर अपरिहार्यच. ट्रेकला जाताना मोबाईल पुर्ण चार्ज आहे याची खात्री करावी. तसेच दुर्गम भागात बहुतेकदा रेंज नसते, तिथे शक्य तितका कमी वापर करावा. कितीही स्मार्ट म्हणले तरी मोबाईलची बॅटरी वेगाने संपते. दुर्गम खेड्यात आयडीया, एअरटेल, जिओ यांना रेंज असतेच असे नाही, यासाठी बी.एस.एन.एल.चे सीम कार्ड सोबत ठेवणे बरे पडते. ” जिथे कोणी नाही, तिथे आम्ही” असे (अजुन तरी ) नसलेले घोषवाक्य बी.एस.एन.एल.चे आहे. बहुतेकदा या सीमला दुर्गम भागात चांगली रेंज असते असा माझा अनुभव आहे. तसेच एनवेळी पाणी जाउन मोबाईल बंद पडणे, बॅटरी संपल्यावर प्राणहिन मोबाईल बघायला लागणे असे प्रसंग येतात, यासाठी सॅकमधे जादाचा मोबाईल पुर्ण चार्ज करुन बंद अवस्थेत ठेवणे एनवेळी उपयोगी पडते.
११ ) ट्रेकसाठी घातले जाणारे कपडे विशेषतः पावसाळ्यात हि फार महत्वाची गोष्ट आहे. शक्यतो पटकन वाळतील असे कपडे असावेत, जीन्स घालणे या काळात टाळलेले बरे. कपड्यांचा जादाचा जोड बरोबर असावा. ओल्या कपड्याने प्रवास म्हणजे आजाराला निमंत्रण. फॅशनच्या नावाखाली बरेच जण तोकडे कपडे घालून येताना दिसतात. या काळात बेसुमार वाढलेले गवत आणि त्यातील किड्यांमुळे हि फॅशन अंगाशी येउ शकते.
तेव्हा अंगभर कपडे घालणे हेच हितकारक, जी फॅशन करायची आहे ती आपल्या रहात्या शहरात करावी. पावसात भिजत ट्रेक करण्याचा आनंद एखाद्या वेळी ठिक आहे, मात्र अनावश्यक भिजून अजारी पडून आपल्या रुटीनवर परिणाम होणार असेल तर विंडचिटर, रेनकोट वापरून पावसात न भिजणेच योग्य होइल.
१२ ) पावासाळी ट्रेकमधे बुट घालावे कि न घालावे, हा नटसम्राटसारखाच पडलेला प्रश्न. कारण ओल्या वाटेवर आणि शेवाळलेल्या दगडावर ग्रीप मिळण्यासाठी बुट घालावे तर पावसाचे पाणी शिरुन बुट जड तर होतातच, शिवाय ओल्या बुटाने पायाची त्वचा खराब होते ते वेगळेच. यासाठी चांगली ग्रीप असलेल्या सँडल हा चांगला पर्याय. एकतर पावसाचे पाणी पडले तरी वाहून गेल्यामुळे फारसा त्रास होत नाही.नवीन एखादा भटका साधारण विचार करतो की पावसात जायचे आहे भिजायला आणि मज्जा मस्ती करायला, चिखल माती लागून ख़राब तर होणार असे समजून अडगळीतील एखादी जुनी बॅग, पडिक बूट बाहेर निघतात. हे टाळावे. अश्या वेळेस बॅग फाटली, चेन तुटली, पाण्यात भिजुन बुटाचा सोल निघाला तर पंचाईत होते. एकदम नविन करकरित बूट घातले व ते पायाला चावले तरी संकट. त्यामुळे एकतर नविन बूट 8-10 दिवस वापरून पहावेत अथवा रोजच्या वापरतील बूट घालावेत. अनुभवाने सांगेन की अ‍ॅक्शन ट्रेकिंगचे बूट हे सगळ्यात चांगले. स्वस्त आणि मस्त. दिसायला साधे असले तरीही ओल्या खड़कावर देखील घसरत नाहीत. शेवटी माणूस चलताना कसा तोल सांभाळतो यावर सगळे अवलंबून असते. सोल निघुन पंचाइत होण्यापासून वाचण्याकरिता जुन्या एखाद्या बुटाची नाड़ी आपल्यासोबत असली की फाटलेला बूट बांधता येतो.
सह्याद्री परिसरात याच काळात जळवांचा मोठ्या प्रमाणात उपद्रव होतो. यासाठी बरोबर हळदीची पुडी बाळगणे सोयीचे . तसेच साबण बरोबर असल्यास साबण लावलेल्या पायावर जळवा टिकत नाहीत. मात्र पावसामुळे साबण फारवेळ टिकत नाही. तेव्हा शक्य असेल तर तंबाखू किंवा हळद हाच सोयीचा उपाय. आगकाडी पेटवून तीचा चटका दिल्यासही जळु निघते. मात्र जळु लागली आहे हे लवकर समजत नाही आणि ती गळून पडल्यानंतर जखमेतून रक्त वहात रहाते आणि जखम ठसठसते. यासाठी पावसाळ्यात ट्रेक करताना सतत पाय तपासावेत.
१३ ) पावसाळ्यात शरीरातील कफ दोष वाढतो, तसेच पाण्याची आम्लता किंचीत वाढत असल्याने पित्तदोषही वाढतो. यासाठी खाणे पिणे हे जपून असावे अन्यथा सहलीच्या किंवा ट्रेकच्या आनंददायी आठवणी न रहात तो वेगळ्याच कारणासाठी लक्षात रहातो. पावसाळ्यात सगळ्यात जास्त मोह होतो तो भजी किंवा वडापाव खाण्याचा.
Rainy Tips 16

Rainy Tips 17

Rainy Tips 18
पावसाच्या धुंद आणि कुंद वातावरणात कांदाभजीचा दरवळ नाकापर्यंत पोहचल्यावर साक्षात शुक मुनीही वैराग्य सोडतील अशी परिस्थिती असते. कोसळत्या धारात भजी खाण्याची मजाही घेतलीच पाहिजे, पण तोंडावर नियंत्रण ठेउन आपल्याच आरोग्याशी खेळ होणार नाही याचीही काळजी घेतली पाहिजे.
Rainy Tips 19
भाजलेली किंवा उकडलेली कणसे हि पावसाळ्यात हितकारक असल्याने त्यांचाही स्वाद घ्यायला हरकत नाही, मात्र “अति सर्वत्र वर्जयेत’ हे विसरु नये. मात्र मद्यपान आणि मांसाहार हे टाळलेले चांगले.
१४ ) पावसाळयातील बदलत्या वातावरणात कधी कुणाची तब्येत बिघडेल सांगता येत नाही. सर्दी ताप तर नित्याचेच. त्यामुळे ग्रुप मधील एक अथवा दोन व्यक्तींकडे औषधांचा साठा असावा. प्रथमोपचार करण्याचे प्रशिक्षण घेतले असेल तर उत्तम. साधारण सर्दी – खोकला, ताप, उलटी – जुलाब, पोटात मळमळ, सांधेदुखी, जखम होणे, चपलांमुळे पायाला फोड़ येणे, भाजणे , मुरगळणे , काटा रुतणे , खाज व बुरशी येणे, इत्यादिवर औषध असणे गरजेचे आहे.
पावसाळ्यात बहुतेकदा गड, किल्ल्यावरच्या टाक्यातील पाणी डहुळले जाउन गढूळ बनले असते. अशावेळी स्वतः सोबत पुरेसे पाणी बाळगणे आणि तेच पिणे किंवा पाणी शुध्द करण्यासाठीच्या गोळ्या किंवा मेडीक्लोर सोबत ठेवणे आवश्यक आहे. ओढा ओलांडायची वेळ आली तर ओढ्याच्या गढूळ पाण्यातील जंतु पायावाटे शरीरावर पसरतात, यासाठी ट्रेकवरुन परत आल्यास न चुकता डेटॉल किंवा सॅव्हेलॉन घातलेल्या पाण्याने पाय धुवावे. पावसाने डोके भिजले तर सर्दी, खोकला मागे लागतो. त्यामुळे सोबत कोरडा टॉवेल ठेवावाच. याशिवाय जखमेवरती लावण्यासाठी बॅडेडच्या पट्ट्या, पाय मुरगाळला तर मुव्हसारखा स्प्रे, थकव्यासाठी ईलेकट्रॉल, पोट बिघडल्यास गोळ्या हे सर्व सोबत ठेवावे. दुर्गम ठिकाणी एनवेळी हे उपलब्घ होईलच असे नाही, त्यामुळे आणीबाणीच्या परिस्थितीत अडचण होते.
एखाद्याला डॉक्टरने काही औषधे सुचविली असल्यास ती जरूर सोबत बाळगावित. दमा अथवा ऊंचीचा त्रास अथवा एखाद्या विशिष्ट आजार असल्यास ग्रुप लीडरला त्याबद्दल आगाऊ कल्पना द्यावी.
पावसाळ्यात आल्हाददायक वातावरणात तहान लागत नाही परंतू चालल्यामुळे, चढल्यामुळे शरीरातील पाणी वापरले जाते. अश्या वेळेस पाणी न प्यायल्याने शरीरातील पाण्याची पातळी कमी होऊन पायात वात येण्याचा संभव असतो. त्यामुळे प्रत्येकाने भरपूर पाणी प्यावे.
डोंगरावर चढल्यावर पुनः खाली यायचेच आहे त्यामुळे काहीतरी अचाट साध्य केल्याचा अहंकार वरच ठेवून या. आपल्यामुळे कुणाला स्वतःची कामे टाकून आपला जीव वाचवण्यासाठी येऊ लागू नये ह्याची काळजी प्रत्येकाने आपापली घ्या. अर्धवट माहितीच्या आधारे पराक्रम गाजवू नका. निसर्गाशी मैत्री करा, निसर्गाच्या सन्निध्यात स्वतःचे सुख शोधा, निसर्गाचे नियम पाळा, निसर्गाचा आदर करा. जमेल तेव्हडा इतिहासाचा, भूगोलाचा, सह्याद्रीचा, तेथील वन्य जीवनाचा अभ्यास करा पावसाळी भटकंतीचा योग्य तऱ्हेने आनंद घ्या.
पावसाळी भटकंतीत आपण नेहमी धबधबे, रानफुले, गवतांनी लपेटलेली पठारे, ढगांमधे दडलेले गिरीमाथे याचा आनंद नेहमी घेतो. पण खास पावसाळी असे निसर्गचमत्कार आहेत, त्याचा या पावसाळ्यात जरुर आनंद घ्यावा.
सह्याद्रीत विशेषतः हरिश्चंद्रगडावर योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी असल्यास ईंद्रवज्र” म्हणजे पुर्णवर्तुळाकार ईंद्रधनुष्य दिसु शकते. याची सविस्तर माहीती खालील लिंकमधे आहे.
हरिश्चंद्र इंद्रवज्र
याशिवाय हल्ली वॉटरफॉल रॅपलिंग नावाचा नवीन अ‍ॅक्टीव्हिटी सुरु झाली आहे. वैयक्तिक मला हा प्रकार पटत नसला तरी त्याचा आनंद घ्यायचा असेल तर त्या ग्रुपचा अनुभव आणि साधनांची सुरक्षितता तपासून घ्या.
याबाबतीत काळजी घेतली नाही तर काय दुर्घटना होउ शकतील यासंदर्भात सावधान करणारी हि लिंक
Disaster Recipe

याशिवाय सरत्या पावसाच्या काळात एखाद्या माळावर असंख्य फुलपाखरे पहायला मिळतात, तसेच याच काळात शरीरातील काही जीवनसत्वांची कमी भरून काढण्यासाठी फुलपाखरे शांतपणे चिखलपान करताना दिसतात. हि सर्व निसर्गनवल जरुर पहा, मात्र या सर्व घटकांना कोणताही त्रास न देता.
सर्वांनाच आनंददायी, सुरक्षित पावसाळी भटकंतीसाठी शुभेच्छा देउन या धाग्याचा समारोप करतो.
पावसाळ्यात कारची काळजी घेण्यासंदर्भात हा व्हिडीओ

पावसाळ्यात धबधब्यामधे झालेले अपघात

( तळटिपः- काही प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार )

तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.
ब्लॉगचा पत्ता:
भटकंती गड-कोटांची

उन्हाळी भटकंती: कमळगड (Kamalgad)

पर्यटकांनी प्रचंड गजबजलेल्या महाबळेश्वराच्या कोणत्याही पाँईटवर उभारले कि आकाशावेरी गेलेल्या सह्याद्रीच्या रांगा मन मोहून टाकतात. याच रांगात अनेक गड किल्ले दिसत असतात. ईतिहासात अजरामर झालेल्या प्रतापगडाखेरीज, महाबळेश्वरावरुन दिसणार्‍या अन्य किल्ल्यांची ओळख मात्र सर्वसामान्य पर्यट्कांना नसते. पाचगणीच्या पारशी पाँईटवरुन रायरेश्वर, केंजळगड, पांडवगड दिसतात. मुंबई ( बॉम्बे ) पॉईंटवरुन मधुमकरंदगड दिसतो. ऑर्थरसीट पाँईटवरुन चंद्रगड, मंगळगड, हवा स्वच्छ असेल तर रायगड, लिंगाणा, वरंधा घाटातील कावळ्या किल्ला ईतके गड दिसतात हे किती जणाना माहिती आहे ? असाच आणखी एक दुर्लिक्षीत किल्ला म्हणजे, ” कमळगड”. नीडल होलमुळे, एको पॉईंट आणि पायथ्याच्या निळ्याशार बलकवडी धरणाच्या पाण्यामुळे पर्यटकांना “केटस पाँईट” चांगलाच परिचयाचा असतो. मात्र तेथे उभारल्यानंतर उत्तरेकडे दिसणारा डोंगर म्हणजे “कोल्हेश्वराचे पठार” आणि त्यालाच चिकटून असणारा झाडीभरला डोंगर म्हणजेच कमळगड हे कोणाच्या गावीही नसते.
Kamalgad 1
महाबळेश्वर ते वाई या रस्त्यावर हा कमळगडाचा डोंगर उत्तरेला सतत खुणावत असतो. त्याचे एका बाजुला असणारे सुळके लक्षवेधी आहेत. याच गडाची आज सैर करायची आहे.
सुट्टी आणि सवड अशा दोन गोष्टी एकत्र येण्याचा दुर्लभ प्रसंग जमून आला आणि मी व माझा मित्र प्रमोद दोघांनी वाई गाठली. कमळगडासाठी वाई हे सोयीचे ठिकाण.
Kamalgad 2
तसे बघीतले तर कमळगडाला जायचे झाले तर चार पर्याय आहेत. ते सर्वच ट्रेकिंगचा मनमुराद आनंद देणारे आहेत.
१) परतवडी किंवा नांदगणे मार्गे :-
वाईवरुन वहिगावमार्गे परतवडी किंवा नांदगणे गाठायचे. दोन्ही कडून गडावर जायला वाटा आहेत. वस्तीच्या पाठीवरील पहाडावरून तसेच वर गेले की दोन अडीच तासांत कमळगडावर पोहचता येते. ह्या वाटा सोप्या आहेत. यासाठी वाईवरुन बसची व्यवस्था खालीलप्रमाणे आहे.
परतवडी- १०.००, २.४५, ५.४५
आकोशी:- ७.००,१०.१०, २.४५,५.४५
या गाड्या थेट नांदगणे किंवा परतवडीला सोडतात. मात्र त्या मिळाल्या नाहीत तर वहिगावपर्यंत खाजगी जीप आहेत, तसेच जोर या गावी जाणार्‍या गाड्या वहिगावला सोडतात.
जोर- ८.१५,१२.३०, २.००,६.१५
वहिगाववरुन बलकवडी धरणाची भिंत डावीकडे ठेवत पुलावरुन कृष्णा नदीचे पात्र ओलांडून नांदगणे किंवा परतवडी गाठता येईल.
२ ) आकोशीहूनः –
वास्तविक कमळगड सर्वात जवळ आहे तो आकोशीवरुन मात्र या मार्गे सहसा कोणी जात नाही. आकोशी गावाच्या मागेच कमळगडाचा पहाड उभा आहे. थेट खडी चढण आपल्याला दोन तासात माथ्यावर घेउन जाते.
आकोशीसाठी वाईवरुन बस व्यवस्था खालीलप्रमाणे आहे
आकोशी- ७.००, १०.१०.२.४५,५.४५
३ ) वासोळ्याहून :-
उत्तरेकडून वाळकी नदीच्या खोर्‍यातील असरे, रानोला, वासोळे या गावात वाईहून एसटी ने तासभरात पोहोचता येते. वासोळ्यावरुन किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन वाटा आहेत. त्यापैकी पहिली वाट सोपी पण थोडी दूरची आहे.
Kamalgad 3
( वासोळे गावातून दिसणारे कमळगडाचे नवरा नवरी सुळके )
अ). वासोळ्याहून येताना धोम गावापासून सुरू झालेला धोम धरणाचा जलाशय थेट गावापर्यंत साथ देतो. वासोळे गावातून पाणवठ्याच्या दिशेने चढणीस सुरुवात केली असता, आपण साधारण एक ते दीड तासातच माचीजवळ येतो. वासोळे गाव हे डोंगराच्या कुशीत वसलेले निसर्ग सौंदर्याने नटलेले असे सुंदर खेडे आहे. वस्तीच्या पाठीवर उत्तुंग कडा व डोंगरमाथा आहे, दुसर्‍या अंगाला खोल दरी आहे. पुढे गेल्यावर “यू टर्न” घेऊन पाऊण तासा नंतर आपण किल्ल्याच्या मुख्य पहाडावर येतो. डोंगरमाथ्यावरील घनदाट वृक्षांच्या छायेत गोरखनाथ मंदिर दिसते. येथून थोडे पुढे ५ ते १० मिनिटे चालत गेल्यावर रस्त्याच्या डाव्या बाजूला एक पाण्याचे टाके लागते. पाऊल वाटेने तसेच वर गेले की १५ ते २० मिनिटांचा घनदाट जंगलाचा छोटा टप्पा लागतो. नंतर मात्र आपण मोकळ्या मैदानावर येतो. येथे धनगरांची वस्ती आहे. या वाटेने गडावर पोहोचण्यास ३ ते ३.३० तास लागतात.
वासोळ्यासाठी वाइवरुन बसच्या वेळा अशा आहेत
वासोळे- ८.००,४.००, ६.००
आ). वासोळ्यावरुन १५ मिनिटे चालत तुपेवाडीला यावे. येथून शाळेच्या बाजुने पुढे जाणारा रस्ता धरायचा. पुढे ७ ते ८ मिनिटात दगडी बांध डावीकडे ठेवून जंगलात जाणारा रस्ता धरायचा. मधे काही ठिकाणी रस्त्याला फाटे फुटले आहेत. गावातून आलेला मुख्य रस्ता सोडायचा नाही. बांध गेल्यावर ५ ते ७ मिनिटात एका ठिकाणी रस्ता उजवीकडे वळतो आणि किल्ल्याची सोंड सुरु होते. या वाटेने दमछाक करणारा चढ आहे. पण तासाभरात आपण माचीवर पोचतो. येथून हाच रस्ता जंगलाच्या वाटेने थेट धनगर वाडीत घेऊन जातो. हा धनगरांचा नेहमीचा रस्ता आहे.
तुपेवाडीसाठी वाइवरुन बसच्या वेळा अशा आहेत
तुपेवाडी- १.००, ६.००
Kamalgad 4
( केटस पाँईट्वरुन दिसणारा घंटेच्या आकाराचा कमळगड )
४ ) महाबळेश्वरहून :-
महाबळेश्वरच्या केट्‌स पॉईंट वरून खाली येणार्‍या सोंडेवरून कृष्णा नदीच्या खोर्‍यात उतरले की, सुमारे दोन तासांत समोरच्या डोंगर उतारावरील नांदवणे गावी पोहचतो. वस्तीच्या पाठीवरील पहाडावरून तसेच वर गेले की दोन अडीच तासांत कमळगडावर पोहचता येते.
Kamalgad 5

पार डबा झालेल्या गाडीतून प्रवास सुरु झाला. ब्रिटीशांनी वसवलेले माल्कम पेठ गाव ओलांडले, धोम धरणाची भिंत मागे गेली आणि कृष्णेच्या प्रचंड जलायशावरुन येणार्‍या गार वार्‍याने गात्रे प्रफुल्लीत झाली. उजव्या हाताला एखाद्या नांगराच्या फाळासारख्या धोमच्या विस्तीर्ण पसरलेल्या पात्रात घुसलेल्या कमळगडाने दर्शन दिले आणि ओबडधोबड रस्त्यामुळे एस.टी.ला बसणारे गचके विसरुन एकटक या गडाकडे पाहु लागलो.
Kamalgad 6
जसे वहिगाव जवळ येउ लागले तसे मागे एखाद्या पडद्यासारखा महाबळेश्वर पठाराचा डोंगर उठावलेला दिसू लागला. त्यातच आकाशात घुसलेले केटस पाँटचे टोक विशेक्ष लक्षवेधी. खालून देखील त्याचे नेढे स्पष्ट दिसत होते.
वहिगाव ते केटस पॉईंट असा ट्रेक करता येतो.
Kamalgad 7
( धोम- बलकवडी धरणाचा जलाशय , मागे डाव्या बाजुला महाबळेश्वर पठार आणि उजव्या बाजुला कोल्हेश्वर पठार )
या परिसरातील वहिगाव हे मुख्य गाव म्हणता येईल. इथून दोन रस्ते फुटतात. एक रस्ता पश्चिमेकडे जोर या शेवटच्या गावाकडे जातो. इथून एक पायवाट चंद्रगड ते ऑर्थरसीट या वाटेवरच्या बहिरीच्या घुमटीपाशी जाते. एक रस्ता बलकवडी, नांदगणे, परतवडी, आकोशी असा जातो. जर आकोशी किंवा परतवडीला जाणारी थेट बस मिळाली नाही तर वहिगावपर्यंत बर्‍याच एस.टी. बसेस आहेत, तसेच खाजगी जीपची सेवासुध्दा आहे. इथून चालत पुल ओलांडून पुढच्या गावात जाता येते. आम्हाला थेट बस मिळाल्याने काळजी नव्हती.
Kamalgad 8
परतवडी गाव मुख्य रस्त्यापासून थोडे आत आहे. फाट्यावर उतरलो, तो समोरच मंदिर दिसले. आत रामदास स्वामींची मुर्ती होती.
Kamalgad 9
परतवडी गाव ओलांडून खड्या वाटेने आम्ही चढू लागलो. मागे एकदा मी कमळगडावर आलेले होतो, तेव्हा नांदगणे गावातील वाटेने वर चढलो होतो. येताना मात्र ती वाट न सापडल्याने दुसर्‍याच वाटेने खाली उतरलो, ते याच वाटेने परतवडी गावात उतरलो होतो.
या वाटेने चढताना पश्चिमेकडे म्हणजे आपल्या डाव्या हाताला कोल्हेश्वराचा डोंगर दिसत असतो. वास्तविक महाबळेश्वर ईतकीच उंची असणार्‍या या पठारावर आजही घनदाट झाडी आहे. इथेही उत्कृष्ट पर्यटनस्थळ विकसित होउ शकले असते, मात्र दळणवळणाच्या दृष्टीने कोल्हेश्वरला जायला वाहनरस्ता होउ शकला नाही. वाढत्या पर्यटनामुळे महाबळेश्वरची लागलेली वाट बघता, एका दॄष्टीने हे योग्यच झाले असे म्हणावे लागेल. आज या कोल्हेश्वरावर फक्त दोन-तीन घरे आहेत. वर जाण्यासाठी जोर गावातून एक, कमळगडाच्या पठारावरून एक आणि तुपेवाडी-वासोळे गावातून एक अशा तीन वाटा आहेत. गर्द जंगलातील वाटेने आपण कोल्हेश्वराच्या पश्चिम टोकाशी जाउ शकतो. इथून चंद्रगड, ऑर्थरसीट पाँईट, रायरेश्वर, कांगोरी उर्फ मंगळगड असा विस्तृत पॅनोरमा दिसतो. कोल्हेश्वरच्या पठारावरचा हि अनगड कोल्हेश्वरची मुर्ती.
Kamalgad 10

कमळगड परिसराचा नकाशा

Kamalgad 11
पाठीवर सप्टेबरचे उन्ह झेलत एकदाचे कमळगड आणि कोल्हेश्वर याला जोडणार्‍या डोंगरधारेवर आलो. उजव्या हाताला वळून थोडे अंतर चालतो, तो हे गोरक्षनाथाचे मंदिर समोर आले.
Kamalgad 12
मुळ मंदिर बहुधा छोटे असावे. त्याचा जीर्णोध्दार केल्यानंतर मोठे मंदिर बांधले आहे. कमळगडावर जाग तोकडी आहे, शिवाय डोक्यावर छप्पर म्हणावे असे काही नाही, तसेच पाण्याची काहीही व्यवस्था नाही. त्यामुळे जर काही कारणाने या ट्रेकमधे मुक्कामाची वेळ आली तर हे मंदिर हा एकमेव आसरा आहे. कधीतरी एखादे महाराज इथे मुक्कामी असतात.
आम्ही येथेच अंगतपंगत करुन भोजनभाउ होण्याचा आनंद घेतला. घाई नसल्याने सावलीत थोडे आडवे होउन विश्रांती घेतली.
Kamalgad 13
मात्र पाण्याची व्यवस्था ना या मंदिरात आहे, ना कमळगडावर. गोरक्षनाथ मंदिरापासून कमळगडाकडे निघाले कि डाव्या हाताला एक पायवाट जाते. कड्याच्या टोकाशी एक ओढा अखंडीत वहात असतो, हाच या परिसरातील श्वाश्वत पाण्याचा स्त्रोत.
Kamalgad 14
एरवी मिनरल वॉटरसाठी वाट्टेल ती किंमत मोजावी लागते. इथे मात्र आम्ही मनसोक्त पाणी प्यालो आणि बाटलीत भरुनही घेतले. या पाण्यात एक खेकडा तरंगत होता. आम्ही दोघेही खेकडा खाण्यार्‍यातले नसल्याने, त्या बेट्याला त्या दिवशी तरी जीवदान मिळाले.
Kamalgad 15
दाट झाडीतील वाट तुडवून पुढे आलो तर अचानक एक मोकळवण सामोर आलं. उजव्या हाताला दाट झाडीने वनाच्छादीत कमळगडाचा माथा दिसला.
Kamalgad 16
हि सर्व सपाटी एका धनगर कुटूंबाने नांगरुन लागवडी खाली आणली आहे. या संपुर्ण परिसरात हे एकमेव कुटूंब एकाच मोठ्या घरात वेगवेगळे रहातात. मात्र बोलण्याचा प्रयत्न केला तरी फारसा संवाद साधला जात नाही हा माझा अनुभव. या आधी मी कमळगडावर आलेलो असताना, एक कासार जोडपे या डोंगरकपारीत रहाणार्‍या लोकांना होम सर्व्हिस देण्यासाठी, अर्थात त्यांच्या बांगड्या खपविण्यासाठी इथे आले होते. त्यांच्याबरोबर झालेल्या गप्पात त्यांनी या परिसराची माहिती दिली.
शहरी सुखसोयींना चटावलेल्या आपल्या मनाला, इथे असे रहायचे याची कल्पनाही करवत नाही.
Kamalgad 17
शेताच्या कडेने चालत धनगरवाड्यापर्यंत यायचे आणि थेट घरासमोरुन गडाकडे जाणारी वाट पकडायची. दाट झाडीतुन हि वाट थेट गडाकडे घेउन जाते.
Kamalgad 18
या वाटेने जाताना आपल्याला तटबंदीचे दोन भिंती लागतात. याचा अर्थ संरक्षणासाठी कमळगडाला बाह्य कोट असला पाहिजे.
Kamalgad 19
गड जवळ आला तसे कातळकडे दिसू लागले.
Kamalgad 20
गर्द झाडीतून वाट आपल्याला थेट प्रवेशद्वाराकडे घेउन जाते.
Kamalgad 21
मुळ वाट बहुधा भग्न झाली आहे. बहुधा शेवटच्या ईंग्रजांविरुध्दच्या युध्दात पायर्‍या नष्ट झाल्याने भिंतीतील खोबणीत पाय रोवून शरीर वर ढकलून चढावे लागते. थोडे कौशल्याचे आहे, पण फारचे अवघडही नाही.
Kamalgad 22
आता मात्र हि यातायात करावी लागत नाही, कारण नुकतीच ईथे एक शिडी बसवल्याने त्यावरुन आरामात चढून वर जाता येते.
Kamalgad 23

Kamalgad 24
( कमळगडाचा नकाशा )
वर चढून आलो आणि धोम जलाशयावरून येणार्‍या थंडगार झुळूकांनी आमचा चढण्याचा शीण हलका केला.
Kamalgad 25
कमळगडाचा माथा म्हणजे जांभ्या दगडाचा ताशीव चौथरा आहे. माथ्यावर फारसे अवशेष नाहीत. फक्त एकच आकर्षण म्हणजे पायर्‍या असलेली विहीर.
Kamalgad 26
कमळगडाचा ईतिहास फारचा ज्ञात नाही. पन्हाळ्याच्या शिलाहार भोजाने या परिसरात जे पंधरा किल्ले उभारले त्यापैकी कमळगड एक. जुन्या कागदपत्रात याचा उल्लेख “घेरा भेळंजा” म्हणून येतो. पुढच्या ईतिहासात फार उल्लेख नसला तरी या परिसरातील इतर गडकोटांबरोबरच याचे हस्तांतर होत असणार. शिवाजी महाराजांनी सन १६७०-७१ मधे पांड्वगड आणि एप्रिल १६७४ मधे केंजळगड घेतला. तेव्हाच या दोन किल्ल्यामधील कमळगड सन १६७० ते १६७४ दरम्यान घेतला असण्याची शक्यता आहे. पुढे एप्रिल १८१८ मधे मेजर थॅचर याने फारशी लढाई न करताच कमळगड ताब्यात घेतला.
Kamalgad 27
गडाच्या मध्यभागी जमीन चिरत गेलेली ५०-५५ पायर्‍या असलेली हि विहीर म्हणजे कमळगडाचे वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल.
Kamalgad 28
आम्ही संप्टेबर महिन्यात गेलो असल्याने विहीराच्या तळाशी पाणी होते. दिवाळीनंतर मात्र हि विहीर कोरडी पडते.
Kamalgad 29
खोल विहीरीत उतरण्यासाठी एकाबाजुला पायर्‍या आहेत. अगदी अशीच विहीर पाटणजवळच्या दातेगडावर आहे. याचा अर्थ या दोन्ही गडाचा निर्माता एकच असणार.
Kamalgad 30
जांभ्या दगडामधे कोरलेल्या लालसर रंगाच्या पायर्‍या उतरुन आम्ही खाली गेलो. आतले कुंद वातावरण चांगलेच गुढ होते. गडावर कोणतेच मंदिर नाही, त्यामुळे आजुबाजुच्या गावातील गावकर्‍यांची जत्रा, यात्रे निमीत्त गडावर वर्दळ नसते. मात्र एकदा पाणी आटले कि विहीराच्या तळाशी असणारी काव काढण्यासाठी थोडेफार गावकरी येथे जातात. चकट्फू मिळणारी हि काव वाईच्या बाजारात विकता येते किंवा आपल्या घराच्या अंगणाच्या सुशोभीकरणासाठी वापराता येते.
Kamalgad 31
हि कातळकोरीव विहीर सोडली तर येथे किल्लेपणाची कोणतीही खुण नाही. दक्षिण बाजुला थोडी शिल्लक तटबंदी दिसते, याचा अर्थ कदाचित आधी पुर्ण गडमाथ्याला तटबंदी असावी.
Kamalgad 32
नाही म्हणायला याच बाजुला एका वाड्याचे उध्वस्त अवशेष दिसतात. पण आपणच या गडकिल्ल्यांची रखवाली उन, वादळ, वारा यांच्यावर सोपवली असल्याने त्यांचे काम ते ईमाने ईतबारे करताहेत.
Kamalgad 33
समुद्रसपाटीपासून ४५११ फुट उंचीच्या कमळगडाच्या माथ्यावर उभारल्यास पुर्ण ३६० अंशात मोठा नजारा दिसतो. अगदी खाली आपण ज्या परिसरातून चढून आलो तो धनगरवाड्याचा परिसर आणि गडाभोवतीचे घनदाट जंगल दिसते.
Kamalgad 34
एका बाजुला नवरा-नवरीचे सुळके दिसतात. स्थानिक लोक त्यांना “म्हातारीचे दात” अशा मजेदार नावांनी ओळखतात. गड उतरताना वेळ असल्यास चालत या सुळक्यापाशी जाउन, जवळून यांना न्याहाळणे आनंददायी आहे.
Kamalgad 35
गडाच्या पुर्व बाजुला धोम धरणाच्या पाण्याचा फुगवटा दिसतो. उजवीकडून कृष्णा आणि डावीकडून वाळकी नदीचे पात्र दिसते. या जलाशयात एखाद्या जहाजासारखा कमळगड मधोमध तरंगतो आहे.
Kamalgad 36
ईशान्येला कातळटोपीमुळे केंजळगड लक्ष वेधून घेतो, तर थेट उत्तरेला एखाद्या भिंतीसारखा रायरेश्वराचे पठार आडवे पसरले आहे. हवा स्वच्छ असेल तर रायरेश्वर आणि केंजळगड यांच्यामधून रोहिडा दर्शन देतो.
Kamalgad 37
पश्चिमेला घनदाट वृक्षराजीचे घोंगडे पांघरलेले कोल्हेश्वराचे पठार दिसते.
याशिवाय या परिसरातील ट्रेक करतानाच पांडवगड, वैराटगड, केंजळगड या गडांबरोबरच ईतरही ठिकाणे पहाता येतील. धोमचे हेमाडपंती शिवमंदिर प्रेक्षणीय आहे. मूळ मंदिर धोम ऋषींच्या वास्तव्याने प्रसिद्ध झाले. थोर संत कवी वामन पंडित यांचीही जवळच भोमगावाला समाधी आहे. नाना फडणवीसांचा वाडा असणारे मेणवली गाव तर न चुकता भेट द्यावे असे. हल्ली या परिसरात मोठ्या प्रमाणात चित्रपटांचे चित्रीकरण चालते, त्यामुळे हा सर्व परिसर तुम्ही सध्याच्या हिंदी, मराठी चित्रपटातून पाहिला असणारच. मात्र या परिसराला प्रत्यक्ष भेट देण्याची मजा और आहे. उत्तम हवामान, रहाण्या, जेवण्याच्या चांगल्या सोयी यामुळे वाई-महाबळेश्वर परिसराची सर्व ऋतुत भटकंती सुखावह असते.

( तळटिपः- काही प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार )

तुम्ही माझे आत्तापर्यंतचे सर्व लिखाण माझ्या ब्लॉगवर एकत्र वाचु शकता.

ब्लॉगचा पत्ता:

भटकंती गड-कोटांची

संदर्भग्रंथः-

१) सातारा जिल्हा गॅझेटिअर
२ ) www.trekshitiz.com हि वेबसाईट
३ ) शोध शिवछत्रपतींच्या किल्ल्यांचा- सतीश अक्कलकोट
४ ) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
५ ) सांगाती सह्याद्रीचा- यंग झिंगारो ट्रेकर्स