सोनगड

“राज्याचे सार ते दुर्ग” असे अज्ञापत्रात सांगितले आहे. अर्थात दुर्ग हे मुलतः संरक्षणाची वास्तु म्हणून उभारले गेले. लष्करी ठाणी हा बहुतांश किल्ल्यांचा प्राथमिक उद्देश असला तरी काही किल्ल्यांचा इतरही कामासाठी उपयोग झालेला दिसतो. महाडजवळच्या आणि रायगडाच्या घेर्‍यातील सोनगडाचा मुख्यतः वापर कारागृह म्हणून झाला. अर्थात सोनगडाने युध्द पाहीली नाहीत असा मात्र याचा अर्थ नव्हे. सावित्री नदीच्या मार्गाने याठिकाणी गलबतातुन मोठया प्रमाणात व्यापार चालत असे. बंदरावरील या व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी दौलतगड,सोनगड,महेंद्रगड या किल्ल्यांची साखळी निर्माण केली गेली. उत्तरेकडे रायगडापासून जी डोंगररांग सुरू होते ती चांभारगड व सोनगड ह्या दोन गडांपाशी येऊन थांबते. त्यामुळे शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची राजधानी म्हणून रायगडची निवड केल्यावर रायगडाच्या घेर्‍यात समुद्राच्या दिशेने असलेल्या या किल्ल्यांना राजधानीच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिक महत्व प्राप्त झाले.         या किल्ल्यांच्या कड्यामुळे शत्रुला राजधानीवर सहज हल्ला करणे कठीण होते. यातील सोनगडची निर्मिती नेमकी कोणत्या काळात झाली हे सांगणे जरी कठीण असले तरी रायगडचा उपदुर्ग असलेला हा किल्ला खाडीमार्गावरील टेहळणीचा एक महत्वाचा किल्ला होता. या किल्ल्याचा उल्लेख अगदी फेरीश्त्याने सुद्धा केला आहे. त्यामुळे आजघडीला या किल्ल्याला किमान सहाशे वर्ष पूर्ण झाली असावीत असा अंदाज बांधायला हरकत नाही.

        महाराष्ट्रात एकाच नावाचे किंवा नावात साधर्म्य असणारे बरेच किल्ले आहेत. तसाच हा सोनगड किल्ला. सोनगड नावाचा एक किल्ला नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर तालुक्याच्या सोनेवाडी गावाजवळ उभा आहे तर दुसरा रायगड जिल्ह्याच्या महाड तालुक्यातील पाले गावाजवळ, तर तिसरा सोनगड कणकवलीजवळ आहे.  महाड शहराच्या वायव्येला, महाड गावापासून साधारण ३ किमी अंतरावर, मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्गाला लागून असणाऱ्या एका डोंगरात गांधारपाले ही बौद्धकालीन लेणी आहेत. ही लेणी महामार्गावरून सहज नजरेस पडत असल्यामुळे या रस्त्याने प्रवास करताना प्रत्येक भटका या लेण्यांना भेट देतो. पण याच लेण्यांच्या डोंगरावर असणाऱ्या एका भव्य पठारावर सोनगड नावाचा एक इतिहासकालीन किल्ला ठाण मांडून बसला आहे हे मात्र फार कमी लोकांना माहिती असते. हा किल्ला तसा भटक्या लोकांमध्ये सुद्धा अपरिचित आहे. महाड पासून अवघ्या ५ किमी अंतरावर असणारा हा किल्ला गेली कित्येक वर्ष महाड, रायगड, सावित्री खोरे अशा मोठ्या भूभागावर नजर ठेऊन आहे.

  महाडच्या सोनगडाला भेट देण्यासाठी मार्गांचे चार वेगवेगळे पर्याय उपलब्ध आहेत. किल्ल्यावर जाणारी एक वाट गांधारपाले लेण्यावरून, दुसरी वाट गांधारपाले लेण्यांच्या थोडे अलिकडे असणाऱ्या बौध्दवाडीतून तर तिसरी वाट या दोन्ही वाटांच्या बरोबर विरुद्ध दिशेने म्हणजे मोहोप्रे गावातून किल्ल्यावर जाते. या तीनही वाटांनी सोनगडाचा माथा गाठण्यासाठी साधारण दीड तासांचा कालावधी लागतो. मोहोप्रे गावातून किल्ल्यावर जाणारी वाट ही खड्या चढणीची तर गांधारपाले लेण्यांच्या कातळमाथ्यावरून जाणारी वाट पावसाळ्यात थोडी अवघड व घसरडी आहे. त्यामुळे यापैकी गांधारपाले लेण्यांच्या अलिकडे महामार्गालगत असणाऱ्या बौध्दवाडी समोरून किल्ल्यावर जाणारी तिसरी वाट तुलनेने सगळ्यात सोप्पी आणि मळलेली आहे.

  वहुर गावातून दिसणारा सोनगड
   अर्थात या सर्वांपेक्षा सोयीची आणि बहुतेक दुर्गभटक्यांना माहिती नसणारी चौथी वाट आहे, मुंबई-गोवा मार्गावरील वहुर या गावातून. हे गाव तसे छोटे आणि महामार्गापासून थोडे आत आहे.

 मात्र गावाच्या पार्श्वभुमीवर असणार्‍या डोंगरावर आपल्या कातळमाथ्यावर डौलाने फडकणारा भगवा मिरवत सोनगड उभा आहे. महामार्गालगत असलेल्या वस्तीवरुन थेट सोनगडाला वाट चढते. या मार्गाने गड सतत समोर दिसत असल्याने चुकण्याचा प्रश्न येत नाही. साधारण तास-दीड तासाच्या चढणीनंतर आपण थेट सोनगडावर पोहचतो. खरतर या वाटेने जायचे झाल्यास वाटाड्याची गरज पडत नाही, मात्र तरीही कोणी स्थानिक व्यक्ती बरोबर घेतल्यास या वाटेवर असलेली घोडेखिंडीची पायर्‍यांची वाट व पाण्याची टाकी दाखवितो.       आपल्याला गडाचा संपुर्ण परिसर भटकायचा असल्याने आणि गंधारपाले लेणी बघायची असल्याने आपण महाडकडून पाले गावाच्या वाटेने येउया आणि वहुरकडून उतरुया. सोनगडावर जाण्यासाठी प्रथम महाडपासून ४ किमी अंतरावरील गांधारपाले लेण्यांच्या पायथ्याचे “पाले” गाव गाठावे. या गावाच्या साधारण १ किमी अलिकडे महामार्गालगत गांधारपाले लेण्यांची एक बौद्धवाडी लागते. या बौद्धवाडीच्या बरोबर समोर एक कच्चा गाडीरस्ता डोंगरावर चढताना दिसतो. या कच्च्या रस्त्याने बाईक किंवा जीप यासारखे वाहन गांधारपाले लेण्या ज्या डोंगरात कोरलेल्या आहेत त्या डोंगराच्या पठारावर असणाऱ्या धनगरपाड्यापर्यंत (गोलगडवाडी) जाऊ शकते. हा धनगरपाडा म्हणजे खऱ्या अर्थाने सोनगड किल्ल्याचा पायथा होय. महामार्गापासून कच्च्या रस्त्याचे हे अंतर वाहनाने फक्त २० मिनिटात पार करता येते. पण जर का या कच्च्या रस्त्याने जाण्यासारखे वाहन जवळ नसेल तर मात्र पायगाडीने धनगरपाड्यापर्यंतचे अंतर गाठण्यासाठी साधारण ४५ मिनिटे लागतात. किल्ल्यावर जाण्याऱ्या या वाटेवर ठराविक अंतराने किल्ल्यावर दुर्गसंवर्धनाचे काम करणाऱ्या “सह्याद्री प्रतिष्ठान” या संस्थेने दिशादर्शक बोर्ड लावलेले आहेत.

        कच्च्या रस्त्याने डोंगर चढत असताना कातळकड्यात कोरून काढलेल्या गांधारपाले लेण्यांची शृंखला फार सुंदर दिसते. विविध अंगाने लेण्यांचे अवलोकन करत पठारावर दाखल होताच कोणतेही निर्बंध नसलेला भर्राट वारा आपले स्वागत करतो व आत्तापर्यंत डोंगर चढून आलेला थकवा कुठल्या कुठे पळून जातो.

मग थंडगार वारे अंगावर झेलत कच्च्या रस्त्याने पठारावरून चालत निघायचे आणि पुढच्या १५ मिनिटात धनगरपाडा गाठायचा.

सोनगड किल्ला ज्या डोंगरावर बांधलेला आहे तो डोंगर दक्षिणोत्तर अवाढव्य पसरलेला असून या डोंगराची एक धार धनगरपाडयापर्यंत खाली उतरलेली आहे. या डोंगरधारेने चढायला सुरवात करायची आणि पुढल्या २० मिनिटात थोड्या सपाटीवर पोहोचायचे. या डोंगर सपाटीवर बरीच उंच झाडी वाढलेली असल्याने किल्ल्याचा माथा येथून देखील दृष्टीक्षेपात येत नाही.

त्यामुळे आणखी थोडा चढ चढत त्या झाडीभरल्या डोंगरमाथ्यावरून चालत राहायचे की पुढील १० मिनिटात आपल्याला किल्ल्याचा माथा आणि त्यावर फडकणारा भगवा ध्वज दिसायला लागतो. आता समोर दिसणारा छोटासा डोंगरमाथा म्हणजेच सोनगड किल्ला हे आपले पुढील लक्ष मानून किल्ल्यासमोर डेरेदाखल व्हायचे. गांधारपाले गावाच्या बौध्दवाडीत गाडीत लावल्यापासून या ठिकाणी पोहोचण्यास साधारण दीड तासांचा कालावधी लागतो. या वाडीत केवळ ४० माणसे वस्तीला असुन वाडीतील तरुणाई कामधंद्यासाठी शहरात असल्याने गावात किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाटाड्या मिळत नाही. गडावर फारसे कोणी जात नसल्याने वाटा बुजलेल्या आहेत त्यामुळे आधी गावकऱ्याकडून वाट नीट समजून घ्यावी व नंतरच गडावर निघावे. गावकरी वाट सांगताना गडावरील झेंडा पहात गडावर जावे असे सांगतात पण गड चढताना हा झेंडा सतत नजरेसमोर राहत नाही. चिंचोळा माथा असलेला किल्ल्याचा डोंगर दक्षिणोत्तर पसरलेला असुन किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासुन उंची ८९० फुट आहे.

वाडीतून गवताने भरलेल्या वाटेवरून दोन लहान टेकाडे व छोटे जंगल व काही सपाटी पार करत अर्ध्या तासात आपण किल्ल्याच्या दक्षिण दिशेस असलेल्या बुरूजासमोर पोहोचतो.

या बुरुजाची मोठया प्रमाणात पडझड झालेली असुन बुरुजाशेजारी दरीच्या दिशेने असलेल्या पुर्वाभिमुख उध्वस्त दरवाजातून आपण गडावर प्रवेश करतो.

दरवाजाशेजारी असलेले बुरुज मोठया प्रमाणात उध्वस्त असुन त्यांचा काही भाग आजमितीला शिल्लक आहे.

   दरवाजातून आत शिरल्यावर वाटेच्या डाव्या बाजुला डोंगर उतारावर खडकात खोदलेली दोन पाण्याची टाकी दिसतात पण तिथे जाणारी वाट मात्र घसाऱ्याची असल्याने धोक्याची आहे.

वाटेच्या पुढील भागात थेट भिंतीवरून आपण एका इमारतीत प्रवेश करतो. हि दगडी इमारत चौथऱ्यावर बांधलेली असुन या इमारतीच्या भिंती व दरवाजाची चौकट आजही शिल्लक आहे.

या इमारतीच्या दरवाजाबाहेर आत येण्यासाठी आठ पायऱ्या आहेत.

हि इमारत गडाच्या सर्वात उंच ठिकाणी असुन या इमारतीच्या आत भगवा झेंडा रोवला आहे.

  हा भगवा ध्वज थेट महाड शहरातून दिसू शकतो.
सोनगडाचा वापर हा शिवकाळात कैदी ठेवण्यासाठी होत असे आणि याचा उल्लेख आपल्याला इंग्लिश रेकॉर्ड्स मध्ये मिळून जातो. या गोष्टीला भौतिक पुरावा कोणता असे विचारल्यास, सोनगडावरील उभी असलेली एकुलती एक वस्तू हे होय. या वास्तूशिवाय या किल्ल्यावर सांगण्याजोगे असे कोणतेही अवशेष शिल्लक नाहीत हे मात्र खेदाने सांगावे लागते.

  इमारतीच्या दुसऱ्या बाजुला काही प्रमाणात सपाटी दिसुन येते.

या सपाटीवर दोन उध्वस्त वास्तुंचे अवशेष पहायला मिळतात. सपाटीच्या पुढील भागात एक लहानसा उंचवटा असुन त्यापुढील भागात सपाटीवर किल्ल्याचा उत्तर टोकावरील बुरुज आहे.

  या बुरुजाच्या टोकावर आपली गडफेरी पुर्ण होते. संपुर्ण किल्ला फिरण्यास अर्धा तास पुरेसा होतो मात्र पायथ्यापासुन इथवर यायला अडीच तास लागतो. एकंदरीत या किल्ल्यावर राहण्यासाठी सोय नाही.फारतर पठारावरील धनगरवाडीत राहता येईल.

  किल्ल्यावर पाण्याची दोन टाकी आहेत त्यातील पाणी वर्षभर रहात नाही. पिण्याचे पाणी पठारावरील धनगरवाडीत मिळेल. त्यामुळे शक्यतो सकाळी लवकर महाडवरुन निघून संध्याकाळपर्यंत हा गड बघणे हेच सोयीचे.

 सोनगडाच्या शेजारचा डोंगर

      किल्ल्याच्या सर्वोच्च माथ्यावरून नजर फिरवताच पश्चिमेला सावित्री नदीचे विस्तीर्ण पात्र, त्याच्या शेजारून धावणारा मुंबई-गोवा राष्ट्रीय महामार्ग, महामार्गालगत पसरलेले महाड शहर, उत्तरेला गांधारी नदीचे खोरे तर पूर्वेला चांभारगड किल्ला असे विहंगम दृश दिसते.

हवा स्वच्छ असताना आपण सोनगडावर असु तर उत्तर दिशेला फार मोठा पॅनोरमा नजरेला पडतो.

अगदी पश्चिम बाजुला सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेला चिकटलेला ईटुकला मानगड, त्याच्या थोड्या पुर्वेला त्रिकोणी शिखराचा कोकणदिवा, एखाद्या भिंतीसारखा पसरलेला दुर्गदुर्गेश्वर रायगड, थोड्या बारकाईने पाहिल्यास नगारखान्याची आणि जगदीश्वर मंदिराची वास्तु ध्यानी येते, त्यानंतर थोड्या पुर्वेला मढ्या घाट आणि वरंधा घाटाचा परिसर, मंगळगड, रायरेश्वर्,कोल्हेश्वराचे पठार, आग्नेयेला महाबळेश्वर आणि प्रतापगड. शिवाय स्वच्छ हवेत राजगड आणि तोरणा दर्शन देतात, एकाच ठिकाणहून ईतका परिसर बघायला मिळणे हे तसे अविश्वसनीय !       सोनगडाच्या इतिहासात डोकावून पाहिल्यास शिवाजी महाराजांनी ऑक्टोबर १६५७ ते जानेवारी १६५८ च्या दरम्यान जावळीच्या खोऱ्यात उतरून चंद्रराव मोऱ्यांचा पराभव केल्यानंतर जावळीच्या खोऱ्यातील चंद्रगड, कांगोरी, मकरंदगड, सोनगड, चांभारगड हे किल्लेही स्वराज्यात दाखल करून घेतले. ह्यातील काही गड केवळ टेहळणीसाठी वापरत असल्यामुळे ते घेणे फारसे अवघड गेले नसावे पण ते घेण्यासाठी त्यांनी नेमका कुठला मार्ग घेतला ते इतिहासाला माहित नाही पण हे सर्व किल्ले नोव्हेंबर व डिसेंबर १६५७ ह्या दोन महिन्यात घेतल्याचे दिसुन येते. महाराज पन्हाळगडावर अडकले असता राजापुरच्या इंग्रजांनी विजापूरकरांना केवळ दारुगोळाच पुरवला नाही तर सिद्धी जोहारच्या सैन्यात येऊन इंग्रजी निशाण फडकावीत तोफा डागल्या त्यामुळे पन्हाळ्याच्या कोंडीतून सुटल्यावर मार्च १६६१ मध्ये एक हजार घोडदळ व तीन हजार पायदळ महाराज राजापुरास धडकले. राजापुर वखारीचा रेसिडेंट रेव्हिंग्टन व काही इंग्रजाना पकडून कैद केले. त्यातील दोन इंग्रज कैदेतच मरण पावले. या कैद्यांना महाराजांनी रायगडजवळील सोनगड येथे आणले व त्यांना रावजी पंडितांच्या स्वाधीन केले. हे कैदी काही
काळ सोनगडावर कैदेत होते. शेवटी रेसिडेंट रेव्हिंग्टन आजारी पडला तेव्हा बरे होताच परत येण्याच्या अटीवर तो १७ ऑक्टोबर १६६१ रोजी सुरतेस गेला.
पुरंदर तहात मोघलांना दिलेल्या २३ किल्ल्यात सोनगडाचा उल्लेख येतो. मात्र महाराष्ट्रात तीन सोनगड असल्याने नेमका कोणता याचा गोंधळ होतो. अर्थात यावेळी कणकवलीजवळचा सोनगड आणि सिन्नरजवळचा सोनगड शिवाजी राजांच्या ताब्यात नसल्याने, रायगडाजवळचा सोनगड महाराजांनी मोघंलाना दिला असला पाहीजे. अर्थात पुढे लगेचच दोन वर्षांनी हे सर्व गड महाराजांनी परत घेतले. यानंतर सोनगडचा उल्लेख इ.स.१८१७ मध्ये पेशवे दफ्तरात मिळतो. यात रायगड ताब्यात घेतल्यावर पेशव्यांनी सोनगड भागाचा बंदोबस्त ठेवण्यासाठी ३०० पायदळ नेमल्याची नोंद आढळते.

गांधारपाले लेणी

रायगड किल्ल्याजवळच्या दक्षीण बाजुच्या डोंगरांगेत गंधारपाले ही बौद्ध लेणी असून महाडनजीक अगदी हाकेच्या अंतरावर आहेत. मुंबई-गोवा महामार्गावर महाडच्या आधीच तीन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या डाव्या बाजूच्या डोंगरातच,गांधारपाले गावाला लागून असलेल्या टेकडीवर ही लेणी आहेत. पायथ्यापासून साधारणपणे ५०-६० मीटर उंचीवर असलेल्या या लेणी समूहात एकूण २८ लेणी आहेत. त्यात ३ चैत्य आणि १९ विहार आहेत. पुरातत्त्व विभागाने लावलेल्या फलकाजवळ उतरल्यानंतर लगेच लेण्यांकडे जाणा-या पाय-या आहेत. ही लेणी पूर्वाभिमुख आहेत.  ही लेणी तीन थरांमध्ये कोरलेली आहेत. ही लेणी कंभोग वंशातील विष्णू पुलित या राजाने खोदलेली आहेत. पुलित राजनावावरून पाले हे नाव रूढ झालं असावं असं तज्ज्ञांचं म्हणणं आहे. या लेणी समूहात तीन ब्राह्मी भाषेतील शिलालेख आहेत. पहिली लेणी ही चैत्य विहार आहे. या लेणीला सात कमानी आहेत.      सहा खांब आणि ओसरी असून ओसरीच्या मागे भव्य दालन आहे. सहा खांबापैकी एक खांब पूर्णपणे कोरलेला आहे. दालनात जाण्यासाठी तीन दरवाजे असून उजेड येण्यासाठी दोन खिडक्यांची रचना केलेली आहे. मध्यभागी गर्भगृह आणि गर्भगृहाच्या शेजारी दोन्ही बाजूंना दोन दोन खोल्या आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी बुद्धमूर्ती तोरणात बसवली आहे. मूर्तीच्या आसनाखाली धर्मचक्र, हरणे, चवरीधारी आणि आकाशात उडणारे यक्ष दिसतात. दुस-या लेणीचं काम अर्धवट आहे. प्रांगण, ओसरी, दोन दर्शनी खांब आणि खोली अशी रचना आहे.     तिस-या क्रमांकाची लेणी म्हणजे एक खोली आहे. लेण्यातील खांब, स्तंभ आणि अर्धस्तंभामध्ये कोरलेले आहेत. या लेणींमधून क्रमांक चारच्या लेणीतही जाता येतं. खोली, दालन आणि ओसरी अशी क्रमांक चारच्या लेणीची रचना आहे. दालन खोलीपेक्षा मोठं आहे. दोन स्तंभ आणि अर्धस्तंभ आहेत. ओसरीच्या उजव्या भिंतीवर शिलालेख आहे. मात्र त्यातील काही अक्षरं वाचता येतात. हा शिलालेख ब्राह्मी लिपीत आहे. पाचव्या क्रमांकाच्या लेणीची रचना मंडपासारखी आहे.     ओसरीच्या आत दालन असून ओसरीत दोन स्तंभ आणि दोन अर्धस्तंभ आहेत. सहाव्या क्रमांकाची लेणी ही खालच्या थरावर आहे. या लेणीचं खोदकाम अर्धवट सोडून दिलं आहे. सातव्या क्रमांकाची लेणी सहाव्याच्याच लायनीत आहे. ओसरी आणि त्यामागे खोली अशी त्याची रचना आहे. ओसरीचा दर्शनी भाग कोसळला आहे. या लेण्यांमधलं सगळ्यात महत्त्वपूर्ण अशी लेणी म्हणजे क्रमांक आठची लेणी. ही लेणी एक चैत्यविहार आहे.     दर्शनी भागात दोन मोडके खांब आणि दोन अर्धस्तंभ आहेत. डाव्या आणि उजव्या बाजूला दगडी बाक असलेल्या लहान खोल्या आहेत. सध्या येथे स्तूप नाही. मात्र दगडी छत्रावली अजूनही त्या छताशी आहे. गाभा-याच्या उजव्या भिंतीवर शिलालेख आहे. नवव्या क्रमांकाचं लेणं वरच्या पातळीवर असून दालनाला दरवाजा आणि दोन खिडक्या आहेत. दहाव्या लेण्याची रचनादेखील नवव्या लेणीप्रमाणेच आहे. दर्शनी भागाची पडझड झालेली दिसते. लेणीच्या पाय-या नष्ट झालेल्या दिसतात. तळाशी चौकोनी आणि वरच्या बाजूला अष्टकोनी खांब असून खांबावरती वाळूच्या घडयाळासारखी नक्षी आहे. या लेणीला खिडकी नाही.     क्रमांक अकरा आणि बारा क्रमांकाच्या लेणी एकाच पातळीवर आहेत. ओसरी आणि दालन अशी या दोन्ही लेण्यांची रचना आहे. तेरा क्रमांकाची लेणी खालच्या पातळीवर असून या लेणीला आयताकृती दरवाजा आहे. दरवाजाच्या दोन्ही बाजूला खिडक्या खोदलेल्या आहेत. दोन स्तंभ आणि दोन अर्धस्तंभ आहेत. या लेणीतल्या अर्धस्तंभावरही वाळूच्या घडयाळासारखी नक्षी आहे. चौदावी लेणी तेराव्या लेणीला लागून असून याची रचना खोली आणि ओसरी अशी आहे.     पंधराव्या क्रमांकाची लेणी एका कोनाडयात खोदली आहे. यात असलेला स्तूप तीन थरांत असून स्तुपाच्या दंडाकृती गोलावर नक्षी, वरच्या अर्धगोलाकृती भागावर चौकोनी हर्मिका आणि छतापर्यंत जाणारा उलटया पाय-यांचा पाच थरांचा पिरॅमिड आहे. सोळाव्या क्रमांकाच्या लेणीची रचना ओसरी, दालन आणि खोली अशीच आहे. स्तंभाची रचना इतर लेण्यांप्रमाणेच आहे. सतराव्या लेणीचं खोदकाम अर्धवट सोडून दिलं असलं तरी त्याची रचना दालन आणि ओसरी अशी असल्याचं दिसतं.      अठरा आणि एकोणीस या लेण्यांचीदेखील ओसरी आणि दालन अशीच रचना असून त्यातील खोल्यांचं काम अर्धवट आहे. विसावी लेणी ही अर्धवट स्थितीत आहे. सुरुवात करून लगेच सोडून दिलेलं दिसतं. एकविसावी लेणी हे एक चैत्यगृह असून ते समोरच्या बाजूने खुलं आहे. या लेण्यात स्तुपासाठी मध्यवर्ती खोली असून खोलीच्या उजव्या भिंतीवर आसनस्थ बुद्धाची प्रतिमा आहे. बावीस आणि तेवीस क्रमांकाच्या लेण्यांची रचना ही ओसरी आणि दालन किंवा खोली अशीच आहे.       पंचविसावी लेणी ही काहीशी वेगळी आहे, म्हणजे ओसरीच्या मागे एकच खोली असून खोलीचा दरवाजा थेट छतापर्यंत पोहोचला आहे. सव्वीस क्रमांकाच्या लेणी रचना ही सर्वसाधारण म्हणजे खोली, दालन आणि ओसरी अशीच आहे.

        सत्तावीस क्रमांकाच्या लेणीत डाव्या भिंतीवर एक शिलालेख कोरलेला आहे. लेखाची लिपी ब्राह्मी आहे. समोर ओसरी, त्यामागे दालन आणि दालनाच्या मागे खोली अशी रचना आहे. दोन खांब आणि दोन अर्धस्तंभ आहेत. याचप्रमाणे अठ्ठाविसाव्या लेणीचीदेखील अशीच रचना आहे. बहुतांश लेण्यांमधील खांब हे चौकोनी आणि अष्टकोनी असे आहेत. तर काही खांबावर वाळूसारखी घडयाळंही दिसतात. लेण्यांच्या इथून महाड शहर, चांभारगड, सावित्री नदी आणि सभोवतालची हिरवी शेती आणि झाडी असा सुंदर देखावा दिसतो.

( तळटिपः- काही प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार )

माझे सर्व लिखाण तुम्ही येथे वाचु शकता
भटकंती सह्याद्रीची

संदर्भः-

१) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे

२) शोध शिवछत्रपतींच्या किल्ल्यांचा- सतिश अक्कलकोट

३) रायगड जिल्हा गॅझेटीयर-

४)  www.durgbharari.com   हि वेबसाईट

५)  www.durgbharari.com   हि वेबसाईट

६) आडवाटेवरचा महाराष्ट्र- प्र.के.घाणेकर

चांभारगड उर्फ महेंद्रगड ( Chambhargad )

सावित्री नदीच्या तीरावर वसलेले महाड हे एक प्राचीन बंदर होते. इ.स.पुर्व २२५ मध्ये महाडची पहिली नोंद आढळते. त्यावेळी ते महिकावती नावाने प्रसिध्द होते. ईसवी सनाच्या पहिल्या शतकात ईथे कुंभोजवंशीय बुध्दधर्मीय राजा विष्णूपुलित राज्य करत होता. महाडच्या तीन कि.मी. वर गंधारपाले लेणी व दक्षीणेस तीन कि.मी.वर कोल येथील लेणी महाडचे प्राचीनत्व सिध्द करतात. बौध्द काळापासून महाडला महा-रहाट” म्हणजे मोठी बाजारपेठ म्हणत. ( आजही आपण बाजारहाट असा शब्द वापरतो )  या पाली शब्दाचा अपभ्रंश होत पुढे महाड हे नाव झाले अशी मान्यता आहे. सावित्री, गांधारी आणि काळ नदीच्या तीरावर असलेल्या महाड ही या परिसरातील मोठी बाजारपेठ होती. सावित्री नदीच्या मार्गाने याठिकाणी गलबतातुन मोठया प्रमाणात व्यापार चालत असे. सावित्री नदीचा हा मार्ग गाळाने भरून गेल्याने महिकावंती बंदर आणि दासगाव बंदर या बंदरांचे केवळ अवशेष शिल्लक राहिले आहेत. बंदरावरील या व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी दौलतगड,सोनगड,महेंद्रगड उर्फ चांभारगड या किल्ल्यांची साखळी निर्माण केली गेली.बौध्द काळानंतर महाडचा फार ईतिहास ज्ञात नाही, परंतु नंतर क्षत्रप्,सातवाहन,कोकणचे मौर्य, शिलाहार ईत्यादी राजवटींनी कोकणवर राज्य केले. तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादवांचा अंमल असताना महाड बंदराचे महत्व खुप वाढले. पुढे बहामनी राजवटीच्या विघटनानंतर महाड परिसर आदिलशाही राजवटीच्या अंमलाखाली आला. आदिलशाही राजवटीत बहुधा महाड शहराभोवती कोट उभारला असावा. सन १५३८ मध्ये पोर्तुगीज गव्हर्नरने महाडचा उल्लेख गव्हाची मोठी पेठ असलेले शहर आणि सावित्री नदीचा उल्लेख मधुसरिता असा केला आहे. त्याकाळी महाबळेश्वरवरुन गहु आणि जंगलातील मध खुष्कीच्या मार्गाने महाडला येउन जलमार्गाने निर्यात होत असे. स.न. १६५६ मध्ये मोर्‍यांची जावळी ताब्यात घेतल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी महाडच्या भुईकोटाची डागडुजी करुन बर्‍याचदा वास्तव्य केले, 

       अर्थात महाडबंदरातून नेण्यात येणारा माल रायगडाजवळच्या कावळ्या घाटातून आणि मढ्या घाटातून नेला जात असे. सहाजिकच महाडवरुन उत्तरे दिशेने जाणार्‍या या मार्गावर देखरेख करण्यासाठी आणि व्यापारी तांड्याच्या संरक्षणासाठी लष्करी ठाण्याची निर्मिती करण्यात आली. यापैकी एक चांभारगड उर्फ मंहेद्रगड.

महाड, सोनगड, चांभारगड परिसराचा नकाशा
महाडकडून रायगडच्या वाटेने निघाले कि उजव्या बाजुला डोंगर लागतो, त्यावरच या चांभारगडाची उभारणी झाली आहे.  उत्तरेकडील रायगडापासून सुरु होणारी डोंगररांग चांभारगड व सोनगड ह्या गडांपाशी येऊन थांबत असल्याने स्वराज्याची राजधानी म्हणून रायगडची निवड झाल्यावर रायगडाच्या प्रभावळीत समुद्राच्या दिशेने असलेल्या या किल्ल्यांना राजधानीच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिक महत्व प्राप्त झाले.रायगडच्या या दक्षीण बाजुने सिद्दीच्या आक्रमणाचा सतत धोका असल्यामुळे सोनगड व चांभारगड या किल्ल्यांच्या साखळीमुळे येथून रायगडावर सहज हल्ला करणे कठीण होते.सह्याद्रीत कुंभ्याघाटाजवळून दक्षीणेला पसरलेल्या रायगड रांगेचे चांभारगड हे शेवटचे टोक आहे.भुशास्त्रीय दृष्ट्या हि काही कि.मी. पसरलेली डाईक आहे.

        यातील चांभारगडची निर्मिती नेमकी कोणत्या काळात झाली हे सांगणे जरी कठीण असले तरी गडावरची खांबटाकी पहाता गड शिवपुर्व काळापासूनच अस्तीत्वात असावा. रायगडचा उपदुर्ग असलेला हा किल्ला खाडीमार्गावरील टेहळणीचा एक महत्वाचा किल्ला होता.शिवाय नजीक असणारी गंधारपालेची लेणी हि या गडाच्या प्राचिनत्वाचा आणखी एक पुरावा.

     चांभारगडावर जाण्यासाठी महाड गाठावे. महाड बसस्थानकातून समोरच गडावरचा भगवा डौलात फडकताना दिसतो.

  महाड- पोलादपूर हायवे ओलांडून पायथ्याच्या चांभारखिंड गावात पोहोचावे. गोवा महामार्गाला लागुन असलेल्या चांभारखिंड गावाच्या मागील बाजुस असलेल्या डोंगरावर या किल्ल्याचे अवशेष पहायला मिळतात. महाड एस.टी. स्थानकापासून येथे जाण्यास २० मिनिटे लागतात.

गडावर जाण्यासाठी गावातुनच वाट आहे. गावाच्या टोकाशी असलेल्या शाळेकडून एक वाट डोंगराच्या दिशेने जाताना दिसते.

या वाटेने ५ मिनिटे पुढे आल्यावर एक लहान धरण दिसते. या धरणाच्या डावीकडील टेकाडावर चढल्यावर गडाकडे जाणारी वाट सुरु होते. गडावर फारसा वावर नसल्याने वाट मळलेली नाही त्यामुळे गडाच्या उजव्या बाजुस असलेल्या खिंडीचा अंदाज घेतच त्या दिशेने चढाई करायची.

अर्ध्या तासाच्या चढाईनंतर आपण या खिंडीत पोहोचतो. खिंडीत आल्यावर कातळकडा डावीकडे ठेवून थोडे पुढे जावे.

येथुन वर जाणारी वाट पकडुन १५ मिनिटात भग्न झालेल्या पायऱ्यांनी आपण गडमाथ्यावर पोहोचतो.

       गडावर प्रवेश केल्यावर ४-५ भल्या मोठ्या शिळा इकडेतिकडे पडलेल्या दिसतात.

गडमाथा म्हणजे एक छोटेसे पठार असुन गडमाथ्यावर भगवा झेंडा फडकताना दिसतो.

 पठारावर थोडे फार वास्तुंचे अवशेष असुन पठारावरून सरळ उत्तरेला गेल्यावर खालच्या भागात पाण्याची ३ टाकी दिसतात.

 एका ढासळलेल्या बुरूजाशेजारून पायवाट खाली या पाण्याच्या टाक्याकडे उतरते.

टाक्याजवळ खांब रोवण्यासाठी काही खळगे कोरलेले दिसतात. खाली उतरल्यावर या टाक्याशेजारी अजुन एक पाण्याचे टाके पहायला मिळते. खडकात खोदलेली हि खांबटाकी पहाता गड पुरातन असल्याचा अंदाज करता येतो. याशिवाय गडाच्या पुर्वेला व त्याच्या विरुध्द बाजूस म्हणजे पश्चिमेला प्रत्येकी एक अशी दोन टाकी पहायला मिळतात. पठारावर आपण वर चढलो त्या खिंडीच्या दिशेला एका वास्तुचा चौथरा पहायला मिळतो. गडमाथ्यावरून दौलतगड,सोनगड,मंगळगड,रायगड हे किल्ले तसेच पोटला, गुहिरी व कळकाई डोंगर इतका दूरवरचा प्रदेश नजरेस पडतो.


माथ्यावरून संपुर्ण महाड शहर नजरेस पडते. चाभारखिंड गावातुन गडावर येण्यास एक तास तर गड फिरण्यास अर्धा तास पुरेसा होतो.         गडावर ना मुक्कामायोग्य ना जागा ना काही खाण्याची व्यवस्था. फक्त पिण्यायोग्य पाणी आहे. तसेही महाडपासून अडीच ते तीन तासात गड फेरी होत असल्याने त्याची फार गरज नाही. पुन्हा आल्या वाटेने महाडला जाउ शकतो किंवा पुन्हा चांभारगड उतरुन खिंडीत यायचे. खिंडीतुन पलीकडे रस्ता उतरतो. या वाटेने उतरताना दोन खांब टाकी दिसतात तसेच पुढे आणखी एक टाके दिसते. ईथून तासाभराच्या चालीनंतर आपण महाड-रायगड रस्त्यावर येतो.
     चांभारगडबद्दल इतिहासात फारशा नोंदी उपलब्ध नाहीत. शिवाजी महाराजांनी इ.स. १६५६ मध्ये चंद्रराव मोर्‍यांकडून जावळी ताब्यात घेतली, त्यावेळी या चांभारगड उर्फ मंहेद्रगडाचा ताबा घेतला असा उल्लेख येतो.

कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी लिहीलेल्या सभासदाची बखरमध्ये “नवे गड राजियांनी वसवले,त्याची नाव निशीवार सुमारी सुमार १११”. या दुर्गांच्या यादीत महींद्र्गड किंवा महिधरगड हे नाव येते. पुढे इ.स. १६७१-७२ मध्ये स्वराज्याच्या किल्ल्यांच्या दुरुस्तीसाठी जे अंदाजपत्रक तयार केले होते, त्यात महिधरगडासाठी २००० होन ईतक्या रकमेची तरतुद केलेली होती.
      पुढे संभाजी महाराज पकडले गेल्यानंतर झुल्फीकारखान रायगड घेण्यासाठी येथे आल्यानंतर त्याने शहाजादा आलम याला लिहीलेल्या पत्रात उल्लेख असा आहे,” मी पाचाड येथे पोहचलो असून येथे रतनगडाचा किल्ला आहे. या किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले ठाणी पण उध्वस्त केली. आजही महाडच्या वाटेवर सोनगडाच्या डोंगरावर शत्रु जमले आणि त्यांनी आमच्यावर तोफांचा व बंदुकीचा मारा केला. आमच्या सैनिकांनी शत्रुना मार देत किल्ल्याच्या दरवाज्यापर्यंत रेटले”. वरील पत्रात रतनगडाचा उल्लेख आहे, तो बहुधा चांभारगडाशी संबधीत असावा. पण त्यावेळी झुल्फीखारखानाने दोन्ही किल्ले घेतले हे नक्की.         मात्र या गडाबध्दल एक मजेदार दंतकथा आहे. शिवाजी महाराजांनी रायगडावर राजधानी वसविल्यानंतर  रायगडाच्या रक्षणासाठी त्यांना परिसरात नवे किल्ले वसवायचे होते. हे काम महत्वाचे असल्याने त्यासाठी कोणावर हि जबाबदारी न सोपवता स्वतः महाराज वेष पालटून डोंगरदर्‍यात फिरत होते. एक दिवस ते फिरता फिरता चांभारखिंडीजवळच्या झोपडीपाशी आले.त्या झोपडीत एक वृध्द बाई एकटीच रहात होती. शिवाजी महाराजांच्या आज्ञेने त्यांच्याबरोबरचे लोक झोपडीत शिरले आणि जेवणाची व्यवस्था होउ शकेल का? याची विचारणा केली. तीनेही मोठ्या आपुलकीने सर्वांच्या जेवणाची व्यवस्था केली. जेवणाचा बेत अगदी साधा होता, कढी आणि भात. वेषांतर केलेले शिवाजी महाराज जेवायला बसले. वृध्द बाईने आधी भात आणी मग कढी वाढली. शिवाजी राजांच्या ताटातील कढी भातातून पसरून ताटाबाहेर वाहू लागली. त्यावर ती वृध्दा महाराजांना म्हणाली, “साध कढीला पाल घालायला जमत नाही ! तुझं अगदी त्या शिवाजी राजासारखं आहे, तो एकीकडे गड-मुलुख जिंकत जातो अन दुसरीकडून शत्रु हल्ला करुन तो भाग पुन्हा ताब्यात घेतो”. म्हातारीच्या या परखड बोलण्यामुळे महाराज चांगलेच चपापले. राज्याला बळकट गडांची किती गरज आहे ते त्यांच्या चांगलेच लक्षात आले. चांभाराने पारणी टोचावी तसे त्या म्हातारीचे बोल त्या जाणत्या राजाच्या चांगलेच लक्षात राहीले. पुढे महाराजांनी त्या टेकडीवर गड उभारला व त्याला नाव दिले चांभारगड.
      अर्थातच या दंतकथेत कोणतेही तथ्य नाही. एकतर शिवाजी महाराज पहिल्यापासून किल्ल्यांचे महत्व जाणत होते,प्रत्येकवेळी मिळालेल्या संपत्तीतून त्यांनी नवे दुर्ग उभारले, त्यासाठी अश्या कोण्या वृध्देच्या सल्ल्याची गरज नव्हती. दुसरे महत्वाचे म्हणजे चांभारगड आधीच अस्तित्वात होता, शिवाजी राजांनी त्याची उभारणी केली नाही.

      याच चांभारगडासंदर्भात आणखी एक दुर्गकथा. चांभारगडावर शिवाजी महाराजांनी एका शुर चर्मकाराची गडकरी म्हणून नेमणूक केली. शत्रु आला तर गडमाथ्यावर जाळ करुन त्याची सुचना रायगडाला देण्याची व शत्रुसैन्याचा हल्ला झाला तर प्रसंगी त्यांचा मुकाबला करण्याची कामगिरी या वीरावर सोपवली होती. अर्थात या वीरपुरुषाने त्याच्यावर सोपवलेली कामगिरी चोख बजावली. त्यावर महाराजांनी खुष होउन त्याला ईनाम देण्याचे ठरविले. त्यावर शुरपुरुष म्हणाला, ‘मला गायवाट चामड्याच्या दोर्‍याईतक्या लांबीची जमीन बक्षिस द्यावी’. अर्थातच हि मागणी महाराजांनी मान्य केली. त्याने एखाद्या कसबी कारागिराकडून बारीक दोर काढून घ्यावा आणि तो चांभारखिंडीतील एखाद्या जागी बांधून दोर तुटेल तिथंपर्यंत चालत जायचे. जिथे तो दोर तुटेल तिथपर्यंत जमीन त्या चर्मकार वीराची असे ठरले. हा दोर तुटला तो महाडच्या वीरेश्वर मंदिरापाशी. ती सर्व जमीन अर्थातच त्याच्या मालकीची झाली. या हि दंतकथेत फार अर्थ नाही.

    असे म्हणतात कि चांभारगडावर एक शिलाखंड असून त्यावर चांभारकामासाठी लागणार्‍या हत्याराच्या आकृती कोरल्या आहेत. तसेच महाडच्या चवदार तळ्याशेजारी पुर्वी चांभारतळे होते. या तळ्यातील पाण्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्या पाण्याने हत्यारांना धार लावली तर ती उत्तम लागत असे.

( तळटीप- सर्व प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार )

चांभारगडाची व्हिडीओतून सफर

माझे सर्व लिखाण तुम्ही येथे एकत्र वाचु शकता
भटकंती सह्याद्रीची

संदर्भः-

१) सांगाती सह्याद्रीचा-यंग झिंगारो ट्रेकर्स
२) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
३) शोध शिवछत्रपतींच्या किल्ल्यांचा- सतिश अक्कलकोट
४) रायगड जिल्हा गॅझेटीयर-
५) किल्ल्यांच्या दंतकथा- महेश तेंडुलकर
६) www.durgbharari.com   हि वेबसाईट
७) www.trekshitiz.com   हि वेबसाईट

लिंगाण्याच्या सुळक्यावरील चढाई

लिंगाण्याच्या माचीवर दुर्गबांधणीच अवशेष असले तरी हल्ली फार कोणी ते बघायला जात नाही. सध्या सर्वच दुर्गभटक्यांचे आकर्षण आहे तो ईथला भला थोरला सुळका. लिंगाणा सुळका सर करणे हे प्रत्येक गिर्यारोहकाचे स्वप्न असते व कधीतरी हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवण्याची तो मनी इच्छा बाळगुन असतो. गिर्यारोहण हा दुर्ग भटक्याचा मुळ पोत नसला तरी रायगडच्या माथ्यावरून काळ नदीच्या खोऱ्यांतील लिंगाणा किल्ल्याचा सुळका त्याला सतत साद घालत रहातो व लिंगाणा किल्ला पहाण्यासाठी गिर्यारोहणाची जोखीम त्याला पार पाडावीच लागते. लिंगाणा किल्ला पहाताना त्याबरोबर लिंगाणा सुळका देखील सर होऊन जातो. चढाईसाठी असणारे मुलभुत नियम वापरले तर शरीराने व मनाने तंदुरुस्त असणारी कोणतीही व्यक्ती लिंगाण्यावर चढाई करू शकतो.

        अर्थात कठीण चढाईच्या ह्या सुळक्यावर जायचे तर खुप तयारी लागते. यावर जायचे म्हणजे वाट पूर्णत: घसरडी आहे. दोराच्या सहाय्यानेच इथे चढता येते. सहाजिकच प्रस्तरारोहणाच्या साधनाशिवाय या सुळक्याला हात लावता येत नाही. या सुळक्याला सर करायला जवळ जवळ ३ ते ४ तास लागतात. काही ठिकाणी तर सरळ कातळ चढावा लागतो. वाट कठीण आहे, मध्ये फक्त एक पाण्याचे कुंड आहे बाकी कुठेही पाणी नाही. पण सुळका चढून गेल्यावर जो आगळाच आनंद मिळतो. या सुळक्यावरून पूर्वेला राजगड आणि तोरणा, तर पश्चिमेस दुर्गराज रायगड आहे.

     या सुळक्याच्या चढाईची एक हकीकत सांगितली जाते. या किल्ल्यावर सर्वात पहीली चढाई करणारा म्हणजे संतोष गुजर. ते दोन मित्र होते. दोघांचं असं ठरलं होतं की एकाने रायगडवर जायचं आणि एकाने लिंगाण्यावर… आणि रात्री मशाल पेटवुन एकमेकांना मोहीम फत्ते झाल्याची ईशारत दयायची आणि नविन वर्षाचं स्वागत करायचं (30/12/1979). संतोष गुजर लिंगाण्यावर एकाकी चढाई करणार होता. ठरल्याप्रमाणे दोघांनीही आपापली चढाई चालु केली. त्या रात्री रायगडवाल्याने मशालीची ईशारत दिली पण लिंगाण्यावरची मशाल काही दिसली नाही. पुर्ण रात्र वाट पाहुनही मशालीची ज्योत न दिसल्यामुळे दुस-या दिवशी त्याचा मित्र धावतच पाणे गावात आला. कुशल गावक-यांना बरोबर घेऊन त्याने संतोषचा शोध सुरु केला. लिंगाणा माचीवर चौकशी केली पण ते म्हणाले,”किल्ल्याकडे एक माणुस गेलेला आम्ही पाहीला पण ईथुन परत कुणी गेलं नाही”. शेवटी एकाला त्याच्या गॉगलचे तुकडे सापडले आणि त्याच दिशेने दरीमधे शोधले असता संतोष गुजरला देवाज्ञा झाल्याचं सिद्ध झालं. संतोष गुजर हा एक धाडसी आणि निष्णात गिर्यारोहक होता, पण त्याचा दुर्दैवी शेवट लिंगाण्यावर झाला.खिडक्या असलेल्या गुहेजवळ यांच्या नांवाची स्मृतीशिळा लावलेली आहे. या दुर्दैवी घटनेनंतर लिंगाणा चढाईच्या मोहिमा काही काळ थंडावल्या होत्या.      सह्याद्रीतील लिंगाण्याचा सुळका हे अनेक वर्ष मानवी पावलं न पोहचलेले आव्हान होते. परंतू २५ डिसेंबर १९७८ रोजी मुंबईच्या हॉलिडे हायकर्सच्या १४ जणांनी लिंगाण्याच्या माथ्यावर पाऊल ठेवून इतिहास घडवला. श्री. तु वि जाधव, हिरा पंडीत, अनिल पटवर्धन, संतोष गुजर, अजित गोखले, विवेक गोर्हेय, एस के मूर्ती, विलास जोशी, नंदू भावे, शाम जांबोटकर, श्रीकांत फणसळकर, विनय दवे, संदीप तळपदे व किरण समर्थ हे ते साहसवीर! ३० डिसेंबर १९७९. संतोष गुजर या प्रस्तरारोहकाचा लिंगाणा एकट्याने चढाई करुन परततांना खाली पडून मृत्यू झाला. खिडक्या असलेल्या गुहेजवळ यांच्या नांवाची स्मृतीशिळा लावलेली आहे. या दुर्दैवी घटनेनंतर लिंगाणा चढाईच्या मोहिमा काही काळ थंडावल्या होत्या. १९८० च्या सुमारास खिंडीतून गुहेपर्यंतच्या मार्गाची प्रथम चढाई यशवंत साधलेंच्या चमूने (BOBP, पुणे) केली व नविन मार्ग गिर्यारोहकांना खुला झाला. १९८१ मध्ये पुणे व्हेंचरर्स संस्थेने लिंगाणा सर केला व आरोहकांची पावले पुन्हा लिंगाण्याकडे वळू लागली. १० एप्रिल १९८३ रोजी मुंबईच्या गिरीविराज हायकर्सच्या श्री. किरण अडफडकर, सुनील लोकरे व संजय लोकरे यांनी कृत्रिम साधनांशिवाय केवळ ७० मिनिटात लिंगाणा माथा गाठण्याचा पराक्रम केला. २००६ मध्ये अरुण सावंत व अनेक मान्यवर गिर्यारोकांनी एकत्र येत लिंगाणा ते रायलिंग पठार अशी व्हॅली क्रॉसिंग मोहिम यशस्वी केली. २०१३ मध्ये दिलिप झुंजारराव व त्यानंतर त्यांच्याच मार्गदर्शनाखाली पल्लवी वर्तक हिने लिंगाणा सोलो कृत्रिम साधनांशिवाय सर केला.     लिंगाण्याप्रमाणेच या सुळक्यावर प्रस्तरारोहण करायचे असेल तर सुळक्याच्या पायथ्याशी जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत.

 १) देशावरुन म्हणजे पुणे जिल्ह्यातून जायचे तर नसरापुर-वेल्हा-हरपुड-मोहरी असा मार्ग आहे. तोरणा ते रायगड ह्या भ्रमंतीत हा भाग अगदी जवळून बघता येतो. हा मार्ग हरपुड, वरोती , मोहरी ह्या छोट्या छोट्या गावातून जातो. मोहरी हे त्यातले ऐन घाट माथ्यावर वसलेले छोटेसे गाव आहे. गाव म्हणण्या पेक्षा वस्तीच. ह्या गावातून थोडसे पुढे गेल्यावर रायलिंगचे पठार लागते. ह्या पठारावरून अगदी समोरच उभा दिसतो तो लिंगाण्याचा दुर्लघ्य सुळका आणि त्याच्या मागे आहे दुर्गदुर्गेश्वर रायगड ! इथूनच बोराट्याच्या नाळेतून उतरून खाली कोकणात रायगडाकडे जाता येते. बोराट्याच्या नाळेच्या जराशी बाजूला आहे सिंगापूरची नाळ. ही वाट मोहरी जवळील सिंगापूर गावातून खाली कोकणात दापोली गावात उतरते. असे हे ठिकाण ट्रेकर्स मंडळीं मध्ये प्रसिद्ध नसते तरच नवल!

मोहरीच्या वाटेवरून लिंगाण्याचे प्रथम दर्शन 

ह्या पठाराला रायलिंग हे नाव देखील रायगड-लिंगाणा ह्यावरूनच पडले असावे. ह्या भेटीतच लिंगाणा सर करण्याच्या इच्छेने मनात परत उसळी घेतली.

मोहरी नावाच्या सह्याद्री माथ्यावरील गावातून बोराट्याची नाळ जवळच आहे. नाळ म्हणजे दोन डोंगरांमधील अरुंद वाट. ही नाळ चालत जायला बरीच अवघड आहे. येथून जवळच असणाऱ्या रायलिंगहून लिंगाण्याचे दर्शन होते. सिंगापूर या नाळेने जाणे त्या मानाने सोपे आहे. मोहरीपासून बोराटा नाळ गाठायला अर्धा तास व ती उतरून पुढे खिंडीत पोहोचायला साधारण पाऊण तास लागतो. बोराट्याची नाळ हि अरुंद आणि तीव्र उताराची आहे. खडक ठिसूळ असल्याने प्रत्येक पाऊल जपूनच टाकावे लागते. कुठला दगड निसटून सुटेल हे सांगता येत नाही. अर्धी नाळ म्हणजे साधारण २००-२५० मीटर उतरल्यावर उजवीकडे रायलिंग कड्याला लगटून जाणार्‍या वाटेने खिंडीत जाता येतं. त्या वळणाआधीच तो बोल्डर जपून उतरावा लागतो. सराईतांना दोराची गरज नाही.मात्र दृष्टीभय आहे. त्यामुळे शक्यतो सुरक्षा उपकरणांचा वापर करायला लाजायचे नाही. खिंडीत उतरलो की उजवीकडे उतरणारी वाट लिंगाणामाचीकडे व पुढे पाने गांवात जाते. आता समोर उभी असते तो अजस्त्र लिंगाणा चढाईसाठी असलेली एकमेव पूर्व दिशेकडील धार.

    २) दुसरा मार्ग अर्थात कोकणातून. महाड्मार्गे पाने गावाला पोहचल्यानंतर तिथून लिंगाणामाची आणि धार चढून रायलिंग व लिंगाणा यामधील खिंडीत असा हा मार्ग आहे.

        खिंडीतून लिंगाण्याच्या साधारण मध्यावर असलेल्या पूर्वेकडील मुक्कामाच्या गुहेपर्यंतची चढाई तीन टप्प्यांत होते. या सुरुवातीच्या टप्प्यांत खडक व ढासळलेली माती आहे. मात्र चढायला व्यवस्थित खोबण्या आहेत. हल्लीच SCI (Safe Climbing Initiative) संस्थेने योग्य जागी नव्या चांगल्या प्रतीच्या मेखा ठोकलेल्या आहेत, त्यामुळे दोर लावायला अडचण येत नाही.लिंगाण्याच्या सुळक्यावर चढाईसाठी आणि रॅपलिंगसाठी  हार्नेस,कॅरॅबिनर,डिसेंडर, हेल्मेट , पिटॉन, टेप स्लिंग इत्यादी साहित्य आवश्यक आहे.

     तळकोकणातुन लिंगाणाच्या चढाईत साधारणत: ९ टप्पे असुन आपण मोहरी गावातुन आल्यास पाने गाव ते लिंगणमाची व लिंगणमाची ते रायलिंग खिंड हे दोन टप्पे चढावे लागत नाही. रायलिंग खिंडीतून सुळक्यावर जाण्यासाठी एकुण ७ टप्पे असुन यातील चार टप्पे कठीण श्रेणीचे तर उर्वरित तीन टप्पे साधारण श्रेणीचे आहेत. यातील पहिले दोन टप्पे चढाईच्या दृष्टीने सोपे असुन पहिला टप्पा म्हणजे घसरणाऱ्या मुरमाड वाटेवरील ५० फुट उंचीचा उभा चढ व १५ फुटाचा कातळटप्पा आहे पण डावीकडे दिसणारी २००० फुट खोल दरीने काही काळाकरता का होईना पण नजरभय येते पण समोर दिसणारा रायलिंगचा कडा तितकेच आपले साहस वाढवतो.

पहिले दोन टप्पे
पार करून वर आल्यावर उजवीकडे कड्याला लागुन जाणारी वाट दिसते. हि वाट आपण असलेल्या ठिकाणाच्या विरुद्ध दिशेला असलेल्या किल्ल्याच्या मुख्य भागात जाणारी वाट असुन संपुर्ण सुळक्याला वळसा मारत हि वाट जाते. सुळका फिरून आल्यावर आपल्याला किल्ल्यावर जायचे असल्यास वा किल्ल्यावरील गुहेत रहायचे आपल्याकडील ओझे येथेच ठेवावे व जरुरीपुरते खाण्यापिण्याचे सामान घेऊन पुढील वाटचाल सुरु करावी.

पुढचा भाग रॉक क्लायंबिगचा आहे. रॉक क्लायंबिगमध्ये सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य असणे आवश्यक आहे. क्लायंबिगमध्ये आरोहण करणाऱ्या सदस्याच्या सुरक्षिततेसाठी मुख्यत्वे दोन दोर असतात. एक असतो तो हार्नेसला लावलेला सुरक्षा दोर त्या दोराला आरोहाकाने स्वतःला कायम अडकवून घ्यायचे असते. म्हणजे चुकून तोल गेलाच तर आरोहक सरळ खाली न पडता दोराला लटकून राहू शकतो . तसेच ह्या दोराचा वापर जिथे नैसर्गिक खाचा मिळत नाहीत तेथे आधार म्हणून पण करतात. टेप स्लिंग (Tape Sling ) आणि कॅरॅबिनर ( Carabiner) च्या सहायाने आरोहक स्वतःला ह्या दोराशी जोडून घेतो. दुसरा दोर असतो तो बिलेसाठी. बिलेचा रोप आरोहाकाच्या कमरेला असलेल्या हार्नेसमध्ये  कॅरॅबिनरच्या सहायाने अडकवितात.

Lingana21

 बिले देणे

हा दोर वरच्या टप्प्यावर असलेला बीले देणारा ( belyaer ) नियंत्रित करतो. आरोहक जस जसा वर येत जाईल तास तसा हा रोप belyaer वर खेचून घेतो त्यामुळे आरोहक चढताना सटकला तरी बिले रोपला लटकून राहतो. हा दोर नियंत्रित करायला तो खडकाला मारलेल्या पिटॉन ( piton एक प्रकारचा हुक) मधून ओवून घेतात. ह्यासाठी कधी कधी विशेष बिले डिव्हाईस देखील वापरतात जे friction controlled असते.            हा तिसरा टप्पा पार करून आल्यावर आपल्याला समोरच अर्धवट बुजलेली व पडझड झालेली एक गुहा पहायला मिळते.तिथेच पुढे कडा उजवीकडे ठेवत गेलं की कड्यात खोदलेली पाण्याची तीन खांबटाकी लागतात. चारजण बसू शकतील एवढी गुहाही कड्यात आहे. हीच वाट पुढे अधिक साहसी होत लिंगाण्याच्या पश्चिम टोकाकडे जाते. गुहेत मुक्काम करायचा झाल्यास या टाक्यातील पाणी चांगले आहे. पण डाव्या बाजूला सरळ खाली झेपावणारा हजारेक फुटाचा कडा असल्याने जपून जायला हवे.या गुहेत प्रसंगी १०-१२ जण सहजपणे राहू शकतात. येथे कोरलेल्या गुहा या पहारेकऱ्यासाठी कोरलेल्या असुन त्याचा उपयोग बोराड्याची नाळ व सिंगापुर नाळ येथुन खाली उतरणाऱ्या वाटांवर लक्ष ठेवण्यासाठी केला जात असावा. गुहेच्या डावीकडुन कड्यालगत १५-२० फुटावर सुळक्यावर जाणारा मार्ग असुन या वाटेने वर न जाता सरळ पुढे चालत गेल्यावर ३०-४० फुटांवर कातळात कोरलेली पाण्याची तीन टाकी पहायला मिळतात. यातील एक लहान टाके अर्धवट कोरलेले तर दुसरे टाके कातळात खोलवर कोरलेले असुन तिसरे टाके खांबटाके आहे. या टाक्यांच्या पुढे ८०-९० फुटांवर कातळात चार फुट आत अर्धवट कोरलेली एक गुहा आहे.

Lingana3

गुहेतून समोर दिसणारे रायलिंग पठार
मुळ किल्ल्याचा भाग हा इथपर्यंतच असुन येथुन वरील भाग म्हणजे केवळ सुळका आहे व येथुनच अवघड चढाईला सुरवात होते.

Linagana5

गुहेनंतरचा पहिला टप्पा

 वर आल्यावर उजव्या बाजुला कड्यातच खोदलेली छोटी जागा आहे.तिथून पुढे पन्नासेक फुटांवर असलेल्या गुहेत जाण्यासाठीही सरळपणे वाट नाही.डावीकडे पुढे आलेली शिळा व उजवीकडे सगळंच खोल खोल अशी वाटेची सुरुवात. मग इथे सुरक्षेसाठी थेट गुहेपर्यंत आडवा दोर लावला जातो.खिंडीपासुन गुहेपर्यंतची उंची साधारण ५०० फुट असुन येथुन सुळक्याचा माथा साधारण ४०० फुट उंचावर आहे. केवळ किल्ला पहायचा असल्यास या तीन टप्प्यातच आपली चढाई संपते व उर्वरित चार टप्पे हे सुळक्याच्या चढाईतील आहे. खिंडीतून इथवर येण्यास एक तास लागतो तर येथुन सुळक्यावर जाण्यासाठी एक तास लागतो. त्यानंतर चौथा टप्पा मात्र पूर्ण खडकांत व संपूर्ण चढाईत उंच असलेला ७० फुटांचा आहे. त्यानंतर लगेच येणारा ५ वा उभा टप्पा चढायला थोडा ट्रिकी आहे. मध्येच थोडी चिमणी पद्धत वापरुन चढावे लागते.

Lingana17

   हा टप्पा थोडा अवघड असल्याने इथे झुलती शिडी लावली जाते. या झुलत्या शिडीवरून होल्ड्स पकडून शरीराचा भार वर खेचणे हे जाम जिकीरीचे असते. 

Lingana6
Linagana7
Lingana8
Lingana9

वरच्या टप्प्यातील आव्हानात्मक चढाई (फोटो सौजन्य: प्रशांत पाटील )

या पुढील टप्पे तुलनेने सोपे आहेत पण आता वर चढतांना माथा अरुंद होतोय व दोन्ही बाजूंचं खोल खोल आणखी भयावह होत जाते.

Lingana10

पुढील टप्पा थोडा चढल्यावर एकदम खोदीव पायर्‍या लागतात. पुढचा आणखी एक छोटा टप्पा चढला की माथ्याकडे जाणारी अरुंद वाट दिसते.

Lingana11

या वाटेवरुन माथ्याकडे चालत जाणं हा एक अपूर्व अनुभव आहे. या चढाईत एकुण चार कातळटप्पे असुन पहिला ५० फुटाचा कातळटप्पा दोन भागात विभागला आहे तर तिसऱ्या व चवथ्या टप्प्यात माथ्याकडे जाताना काही ठिकाणी वाट इतकी निमुळती आहे कि एकावेळी एकच माणूस कसाबसा चालु शकेल. खिंडीतून माथ्यावर येण्यास ३ तास तर मोहरी गावातुन ५ तास लागतात.
सुळक्याच्या माथ्याची उंची समुद्रसपाटीपासुन २९६९ फुट असुन माथ्यावर भगवा ध्वज रोवलेला आहे. माथ्यावर १५-२० माणसे जेमतेम उभी राहू शकतील इतपत जागा आहे.

   

    लगेच झपाझप पावले माथ्यच्या दिशेने पडतात. काही क्षणातच माथ्यावर पाऊल टाकले जाते आणि पहिले लक्ष जाते ते समोर असलेल्या दुर्गदुर्गेश्वर रायगडाकडे. नकळत हात जोडले जातात आणि मान लवते. शतकानुशतके गुलामीत खितपत पडलेल्या मराठी मनात हिंदवी स्वराज्याची आस जागविणाऱ्या शिवछत्रपतींच्या राजधानी समोर नतमस्तक होण्याची हि आदर्श जागा!

Lingana13

        माथ्यावरून रायलिंग पठार, पुर्वेला राजगड, तोरणा उर्फ प्रचंडगड तर पश्चिमेला दुर्गेश्वर रायगडाचे अप्रतिम दर्शन होते. उजवीकडे कोकणदिवा, घाटमाथ्यावरुन सरसरत कोकणात उतरणार्‍या बोचेघळ- निसणी- गायनाळ या घाटवाटा. मागे रायलिंग पठार व बोराटा नाळ, उजवीकडे सिंगापूर- फडताड नाळ या घाटवाटा असा राजेशाही आसमंत न्याहाळता येतो. खाली वाहणारे काळ नदीचे पात्र, पाने, वाळणकोंडी, वाघेरी हि गावे अगदी चित्रातील असल्यागत दिसतात.

Lingana20   इथून उतरण्याची ईच्छा होणे अशक्य असते, पण उतरणे भाग असते. अर्थात तुलनेने उतरताना कमी खडतर असा प्रवास आहे, कारण केवळ तोल सांभाळत रॅपलिंग करायचे असते. सरसर उतरुन आल्यानंतर शिखराकडे पाहिल्यास काही क्षणापुर्वी आपण तिथे होतो यावर विश्वास बसत नाही. एका आगळ्या अभिमानाने छाती फुलून येते. सह्याद्रीतील एक अवघड आव्हान आपल्या नावावर झाले या आनंदात पुढ्ची वाट कधी सरते ते समजत नाही.    

    लिंगाणा मोहीम करताना काही महत्वाच्या गोष्टी कटाक्षाने पाळाव्यात.
१)प्रस्तरारोहणाचे तंत्र व अनुभव तसेच गिर्यारोहणाची तांत्रीक माहिती व अनुभव असलेला माणुस सोबत असल्याशिवाय लिंगाण्यावर जाऊ नये.
२)चढताना व उतरताना छोटे मोठे दगड दोर घासल्याने निसटुन खाली अंगावर येतात त्यामुळे हेल्मेट आवश्यक. ३)प्रस्तरारोहण व दोरीने उतरताना लागणारे सर्व सामान जवळ बाळगणे अत्यावश्यक आहे.
३) लिंगाणा चढाईसाठी मोहरी गावातुन शक्यतो अंधारात निघून पहाटे सुरुवात करावी त्यामुळे भर उन्हात चढाई करावी लागत नाही.
४)पाने गावातुन गडावर जात असल्यास शक्य झाल्यास पाने गावातील बबन काशीराम कडु यांना सोबत वाटाड्या म्हणुन घेऊन जावे.

लिंगाण्याच्या सुळक्यावर प्रस्तरारोहणाबरोबरच लिंगाणा सुळका आणि रायलिंग पठार याच्यामध्ये व्हॅली क्रॉसिंग केले जाते. महाराष्ट्रात सह्याद्रीत तीन्,चार ठिकाणी असे व्हॅली क्रॉसिंग केले जाते, मदन-अलंगगडाच्या दरीत, प्रबळगड- कलावंतीण सुळका याच्यामध्ये आणि लिंगाणा-रायलिंग पठार यांच्यामधील दरीत व्हॅली क्रॉसिंगचा थरार अनुभवता येतो. लिंगाणा-रायलिंग पठार याच्यामध्ये सहाशे मीटरची दरी आहे. आशियातील हे सर्वात जास्त अंतराचे व्हॅली क्रॉसिंग मानले जाते.

दुर्ग लिंगाण्यावरील प्राचीन गुहेचा शोध – २०१४

२०१४ साली गिरीप्रेमी या संस्थेने लिंगाण्याच्या कड्यावर एका गुहेचा शोध कसा घेतला त्याचा हा वृत्तांत !   

दक्षिण बाजूस शिखरपासून खाली ५० फूट अंतरावर दोन पाण्याचे हौद व एक गुहा निदर्शनास आली.  अंधार पडल्यामुळे  दिवसाची शोध मोहीम थांबवावी लागली. चौथ्या दिवशी दक्षिणेकडील उरलेल्या भागात शोधमोहीम करायची होती, परंतु प्रचंड सुटलेल्या वाऱ्यामुळे तिथे काम करणे अश्यक्य झाले होते.  तो बेत रद्द करावा लागला. रायलिंग पठारावरील छायाचित्रण करणाऱ्या टीमने लिंगाणा मोहिमेच्या पूर्वतयारी दरम्यान उत्तर दिशेच्या कातळात गुहा सदृश्य ठिकाण पहिले होते. दक्षिण दिशेच्या तुलनेने उत्तर दिशेस वारा कमी असल्याने टेक्निकल टीमने उत्तर भागात शोध मोहीम सुरु केली.

       लिंगाण्याच्या पूर्वेकडील हत्ती खडकापासून  एक पदर खाली उतरून पूर्वेकडून पश्चिमेस शोधमोहीम सुरु केली, मेखा, कारवी यांच्या साहाय्याने दोर अडकवत, माती, गवत  व कातळाचा आधार घेत हळूहळू  पुढे सरकू लागली. अंदाजे ९७ मीटर अंतर पश्चिमेकडे सरकल्या नंतर ७ फूट उंचीवर कातळ खडकात खोदलेली गुहा नजरेस पडली. सदर गुहेची लांबी ७ फूट ९ इंच, रुंदी ७ फूट ५ इंच तर उंची ३ फूट ७ इंच आहे. हि गुहा पूर्णपणे खडकात कोरलेली असून तिचा दरवाजा उत्तरमुखी असून त्याची रुंदी ५ फूट तर उंची ३ फूट ७ इंच आहे.

सदर गुहेतून उत्तरेकडे पाहिले असता समोर गायनाळ व निसणीची नाळ स्पष्ट दिसते. सदर गुहेचा वापर पूर्वी पहाऱ्याची चौकी म्हणून होत असावा असे भैगोलिक रचणे वरून दिसते. त्यानंतर टेक्निकल टीमने सायंकाळी माथ्यावरून पश्चिम बाजूच्या कड्यावरून दोराच्या साहाय्याने रॅपलिंग करून खाली पश्चिमेकडील कड्यावरील असणाऱ्या दोन धान्य कोठार व पाण्याच्या टाक्याचे मोजमाप घेतले व तिथून खाली उतरून पश्चिम धारेवरून लिगांणा माचीकडे कूच केली.

     मोहिमेच्या ठरलेल्या अंदाजापेक्षा कैक पटीने हे काम अवघड होते परंतु सर्व अडचणीवर मात करत हि मोहीम यशस्वीरीत्या पूर्ण आली. अशी आगळीवेगळी मोहीम पूर्ण करण्यासाठी दुर्गप्रेमी गिरिभ्रमण संस्थेचे ३३ सभासद ५ दिवस सतत राबत होते.

 लिंगाण्याच्या सुळक्यावर चढाई करणारे बालमावळे:-

      सह्याद्रीतील एकेकाळच्या या अशक्य आव्हानावर आता अनेक सह्यपुत्रांची पावले वळू लागली आहेत. पाउस ओसरला कि दिवाळीनंतर थेट फेब्रुवारी- मार्चपर्यंत या मोहिमा होत असतात. अगदी बालचमुही यात मागे नाही. ओळख करुन घेउया अश्याच दोन बालमावळ्यांची.        भोसरी येथे राहणार्या धनाजी लांडगे यांना ट्रेकिंगची आवड आहे. वडीलांची हिच आवड पाहून गिरीजाने आजवर जवळपास २० किल्ले सर केलेत. गेल्या वर्षी तिच्या वडीलांनी ट्रेकर्स मंडळींना आव्हानात्मक असणारा लिंगाणा कडा सर केला होता. त्यांचा तो व्हिडीओ पाहून गिरीजाने आपणही लिंगाणा कडा सर करू असा हट्ट धरला होता. त्यानुसार घरच्या मंडळींनी देखील तिचा तो हट्ट पूर्ण करण्यास संमती दिली. आणि या अवघ्या ८ वर्षाच्या चिमुरडीने हा कडा सर देखील केला. रायगड, राजगड आणि तोरणा किल्याच्या मध्यभागी असलेला हा लिंगाणा कडा तब्बल तीन हजार फूट उंच आहे. हा कडा सर केल्यानंतर गिरीजाने तेथे ‘लेक वाचवा’ हा संदेश दिला आणि शपथ ही घेतली. हे करताना तिला दडपण होत पण धाडसाने कडा सर केल्यानंतर तिला प्रचंड आनंद झालाय. आता तिने सातारा जवळ असलेला वासोटा किल्ला ट्रेक करण्याचा निश्चय केलाय.

गिरीजाच्या या धाडसाचे कौतुक करताना तिचे वडील धनाजी लांडगे म्हणाले की, गिरीजाला लहानपणापासूनच साहसी खेळ आवडतात. स्केटींग, कराटे, तसेच मैदानी खेळ तिला आवडतात. माझ्यासोबत किल्ल्यांची सैर करणे तिला आवडते. तिने एवढ्या कमी वयात प्रचंड अवघड असलेला लिंगाणा कडा सर केल्यामुळे नक्कीच अभिमान वाटतो.

       लहानपणापासून दुर्गभ्रमंतीची आवड असणाऱ्या आणि आत्तापर्यंत जवळ पास 15 किल्लांवर भटंकती केलेला श्लोक आंद्रे यांने या वर्षीच्या शिवजयंती निम्मिताने आगळी वेगळी कामगिरी केली आहे. रायगडासमोरील 2969 फुटांचा कठीण श्रेणीतील सुळखा अवघ्या साडेचार वर्षांच्या श्लोकने सर केला आहे. दोरखंडाच्या मदतीने दगडांचा आधार घेत त्याने किल्ल्याचे टोक गाठले. किल्ल्यावरती पोहोचल्यानंतर ‘जय भवानी जय शिवाजी’ चा जय घोष करत छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या मूर्तीवर त्याने दुध व जल अभिषेक केला.

तळटिपः- माझा कॅमेरा गडबडीत सॅकच्या तळाशी राहिल्याने बाहेर काढता आला नाही. त्यामुळे मला फोटो काढता आले नाहीत.

सर्व प्रकाशचित्र आंतरजालावरुन साभार.ज्यांनी कोणी हे अप्रतिम फोटो काढले आहेत त्यांना मनापासून धन्यवाद

माहिती स्त्रोतः-

१) गिरीदुर्ग आम्हां सगे सोयरे- श्री. तु. वि. जाधव
२) साद सह्याद्रीची भटकंती किल्ल्यांची- श्री. प्र. के. घाणेकर
३) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
४) ईंटरनेटवरचे असंख्य संदर्भ

जावळी

गाभा:

जावळी म्हणजेच जयवल्ली, ‘येता जावळी जाता गोवली’ म्हणून मिरवली गेलेली. चंद्रराव उपाधी धारण करणाऱ्या मोर्यांची राजधानी. शिवरायांनी ज्यांचा बिमोड केला, जावळी जिंकून स्वराज्य विस्तार केला, अफझलखानाचा कोथळा काढला, आदिलशाही फौजेचा डंका वजावला अशी ती जावळी. .एकबाजूला घनदाट झाडी, महाबळेश्वर , भोरप्या(आता प्रतापगड) रायगड सारखे अभेद्य जंगल आणि किल्ले कपारी आणि तिथूनच कोकणात उतरला तर थेट अरबी समुद्र अशी ही जावळी खोऱ्याची रचना आहे.सातारा जिल्ह्यात प्रतापगड सोडल्यावर महाबळेश्वरकडे जाताना साधारण ३-४ किमी डावीकडे जावळीच्या मोरे घराण्याचे कुळ आहे. हे जावळीचं बेलाग खोरं इतकं अवघड आणि अभेद्य की, १४ व्या शतकात ५००० मुसलमानी फौजा जावळीत गेल्या , त्या परतल्याच नाहीत आणि त्याचं काय झालं याचा ठाव ठिकाण देखील लागला नाही.अशी हि जावळी प्रत्यक्ष ताब्यात घ्यावी अशी कोणाची हिम्मत नव्हती.चंद्रराव हे विजापुरकरांचे (आदिलशहा) पिढीजात जहागीरदार होत.
जावळीच्या संस्थानची स्थापना करण्याऱ्या मूळ व्यक्तीचे नाव ‘चंद्रराव’ असे होते. या चंद्ररावला ६ मुले होती. त्यापैकी थोरल्या मुलाला त्याने स्वत:जवळ ठेवले आणि इतरांना जावळीतील निरनिराळ्या जागा नेमून दिल्या. थोरल्या शाखेत चंद्रारावापासून पुढील ८ पिढ्या झाल्या. चंद्रराव – चयाजी – भिकाजी – शोदाजी – येसाजी – गोंदाजी – बाळाजी – दौलतराव. जावळीचा हा प्रत्येक शाखापुरुष किताब म्हणून चंद्रराव हे नाव धारण करू लागला. चंद्रराव मोर्‍यांनी आठ पिढ्या खपून त्यांनी आपले वैभव एखाद्या सार्वभौम राजासारखे वाढविले होते . मोऱ्यांजवळ १०-१२ हजार फौज होती. महाडपासून महाबळेश्वर पर्यंतचा डोंगरी भाग व बव्हंश सातारा जिल्हा त्यांनी काबीज केला होता. या बाजूने कोकणात उतरणाऱ्या हातलोट व पार घाटातील माल वाहतुकीची जकात मोरे वसूल करीत. त्यांच्या अमलाखाली महाबळेश्वर, जावळी(कोयनेचे खोरे), वरंधघाट, पारघाट, शिवथर, रायगड इतका प्रांत होता.
बहामनी राज्याच्या उदयानंतर मराठे, पादशहाकडे नोकरी करून मनसबदारी मिळवुन राहू लागले. अश्या मराठ्यामध्ये चंद्रराव मोरे हा विजापुरी चाकरी करत होता. इथून पुढे बखरीत चंद्रराव मोरे यांची हकीकत सुरु होते.
चंद्रराव मोरेंची ओळखच चंद्रराव मोर्‍यांच्या बखरीचे बखरकार वाघाच्या शिकारीच्या प्रसंगातून करवून देतो. विजापूरच्या डोणप्रांती पातशहा शिकारीला गेला होता. शिकारीला एक वाघ कोणालाच दाद देत नव्हता. तेव्हा चंद्रराव मोरे वाघाला मारायला पुढे सरसावतात. या प्रसंगाचे वर्णन सुरेख केले आहे. वाघ समोर आल्यावर मोरे म्हणतात ‘उठ कुत्र्या बसलास काय. तू आमचे एक कुत्रे आहेस !’. यातून बखरकाराने चंद्ररावच्या ‘मर्द आदमी, आडेल शिपाई, आजदादेघरचा राउत मर्दाना ‘ या विशेषणातुन दर्शवलेली रग दिसते. शेवटी वाघासोबतच्या रणात मोऱ्यांचा विजय होतो. बादशाह चंद्ररावाना इनाम मागायला सांगतो. चंद्रराव मुऱ्हे प्रांतातली जावळी आणि राजे हा किताब मागतात. बादशाह मागितलेला इनाम देतो आणि सोबत हत्ती, घोडा, कडी, मोतियांची जोडी देतो.
पण चंद्रराव हुशार; इतक्यावर थांबत नाहीत. मोरे म्हणतात आता आम्ही राजे पण आमची भावकी, नातेवाईक आमच्या तोलामोलाचे नाही राहिले. आम्ही सोयरिक करायची तर कोणाकडे करावी. असे साधारण कारण पुढे करून बादशाह कडून आपल्या नातेवाईंकाना पदव्या, मानमरातब मागून घेतात. ते सर्व मान पुढीलप्रमाणे :
१२ जणांना ‘राव’किताब : पडेमकर, कुंभारखाणी सुर्वे, सडेकर शिंदे, पाकडे, महामुलकर, गणसावंत, खोपकर, हालमकर हंबीरराव, दलवीरराव, हंबीरराव, येरुणकर , घासेराव चव्हाणराव.
‘राव’ किताब आपल्या भाऊबंदाना : देशकरराव, मुदोसकरराव, कलाकराव, हाटकेटकर, वीरमणकरराव, बिरवाडकर, आस्तनकर, मुधगावकर.
६ पुत्रांना खालील मरातबी : प्रतापराव जोरामध्ये, हणमंतराव जावलीमध्ये, गोविंदराव महीपतगडी, चयाजीराव जावळी राज्यासनिध, शिवतरकर यसवंतराव यांना बादशाह कडून हिरवे निशाण आणि दौलतराव (यांना काय दिले ते नमूद नाही )
या सर्व माराताबी आणि इनामे घेउन १२,००० सैन्यासहित चंद्रराव मोरे जावली वर चालून गेले. जावळी काबीज झाली. मोऱ्यानी तिथे राजगादी सुरु केली. पुढे हि गादी ८ पुरुषांकडून चालवली गेली असे संकेत लिहिलेत (प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष). त्या ८ पुरुषांची नावे अशी : चयाजी राजे, भिकाजी राजे, शोदाजी राजे, येसाजी राजे, गोन्दाजी राजे, बाळाजी चंद्रराव राजे आणि दौलतराव राजे.



जावळी प्रांताचा नकाशा

जावळी परिसरातील किल्ले, घाटवाटा आणि प्रमुख गावांचा नकाशा

जावळी परिसरातील घनदाट जंगल

जावळीतील समाधी

मोरेंच्या जावळीचे दक्षीण टोक ,हातलोट घाट व मधुमकरंदगड

जावळीतील अभेद्य दुर्ग, किल्ले प्रतापगडपण मग जावळीचा मुलूख म्हणजे आजचे कुठले तालुके किंवा गावं सांगता येतील? जर नकाशावर वर pin point करायची झाली तर नेमकी ठिकाणं कुठली दाखवता येऊ शकतात? या विषयी ऐतिहासिक कागदपत्रात कुठे काही उल्लेख सापडतात काय? याबाबतीत शोध घेतला असता कुर्डुगडाला पासलकर आणि मोरे यांच्यात लढाई झाली होती आणि कुर्डुगड हा ताम्हीणी घाटाजवळ आहे म्हणून ताम्हीणी घाट ते कुंभार्ली घाट दरम्यान जावळीचं खोरं येत असावं. मावळाला लागुन खाली कोकणातील काही भाग मोरेंच्या अधिपत्याखाली येत असावा. मावळातल्या देशमुखात आणि मोरेंच्यात कायम कुरबुरी चालत असत. अफजलखान प्रकरणाच्या वेळी मोरेंची तक्रार गुंजन मावळातल्या हैबतराव शिळीमकरांनी केली होती.

एल्फिन्स्टन पॉईंट येथून दिसणारा सहय कडा. किल्ले कांगोरी, चंद्रगड, दुर्गाडी, तोरणा, राजगड
याविषयी अजून काही भौगोलिक माहिती मिळती आहे काय याबद्दल शोध घेतल्यावर जावळी सुभा हा घाटावर आणि कोकणात असा दोन्ही भागात येतो अशी माहिती मिळाली. शाहू दफ्तरात (४) या सुभ्यांच्या याद्याच दिलेल्या आहेत. तसेच संक्राजी मल्हार याने स्वराज्याच्या सनदेमधे (५) जावळी प्रांताच्या तर्फांची यादी दिलेली आहे. त्यावरून हा प्रांत सिद्ध केला आहे.
यात एकूण अठरा तर्फा आहेत. त्या अशा…
१) सुभा मंगळगड, तर्फा ५ – चांढवे, शिवथर, बीरवाडी, नाते, महाड. एकूण गावे २०७.
२) सुभा जावळी, तर्फा ७ – जोर, बारामुऱ्हे, कदंब, सोनाटसोळशे, आटेगाव, विन्हेरे, कोंढवी. एकूण गावे १९५.
३) सुभा व्याघ्रगड, तर्फा ५ – तांबी, बामणोली, हेळवाक, वनवली, मेसे(मेढे). एकूण गावे १५१.
४) सुभा महिपतगड, तर्फ १ – तेतले. एकूण गावे १८.
म्हणजे या यादीनुसार लहान मोठी अशी सर्व मिळून तब्बल ५६४ गावं मोरेंच्या अधिपत्याखाली येत होती.
सुभा*, तर्फ ही नावं जरा जड वाटतात ना? थोडं सोपं करून सांगतो.
प्रांत म्हणजे सध्याच्या भाषेत राज्य म्हणजे जावळी प्रांत/ राज्य. सुभा म्हणजे जिल्हा*. म्हणजे एकूण सुभे/ जिल्हे ४. आणि तर्फ* म्हणजे तालुका. ते झाले १८. तर्फ/तालूक्यात येणारी एकूण गावं ५६४. झालं कि नाही सोपं.
म्हणजेच वर दिलेल्या गावांची नेमकी ठिकाणं पाहता ताम्हीणी घाट ते कुंभार्ली घाटांदरम्यान जावळी प्रांत/ खोरं येतं याची खात्री पटते.
खरंतर शाहू दप्तरात या सगळ्या याद्या आल्या आहेत आणि त्यात शंका घ्यायला थोड्याफार नक्कीच जागा आहेत. पहिलं म्हणजे ज्या ज्या ठिकाणी हे सुभे सांगितले आहेत त्या त्या ठिकाणी मोरेंचं वास्तव्य नक्कीच असणार, म्हणजे त्या ठिकाणी मोरेंचे राहते वाडे असायलाच हवेत. बरं त्याचं ठिकाण, तेही संरक्षण दृष्टीनेही चपखल असायला हवं. आजूबाजूला सैन्य मुक्काम करू शकेल, दारूगोळा ठेवता येईल अशा जागाही असायला हव्यात आणि अगदी युद्धाच्या वेळी गरजच पडली तर बाजूच्या सुभ्यात असणारं मोरेंचं सैन्य चटकन मदतीला येऊ शकेल अशा ठिकाणी सुभा असायला हवा.
उदाहरणादाखल असं सांगता येऊ शकेल कि शिवथरघळीच्या वरच्या बाजूला चेराववाडीच्या हद्दीत मोरेंचा वाडा आहे. पण शिवथर हा एक सुभा न सांगता एक तर्फ सांगितलेली आहे.
प्रत्येक सुभ्यात एक एक मोरे व्यवहार/ राज्य करीत असे. (अफजलखान प्रकरणानंतर जावळीचे मोरे रायरीच्या मोऱ्यांच्या आश्रयास गेले होते. ) ते एकमेकांचे नातेवाईक असुनही त्यांच्यात भाऊबंदकी नक्कीच होती.
एकूणच काय तर महाराजांना जावळीची अभेद्य जागा हवीच होती आणि त्यासाठी एक कारणही हवंच होतं, मग ते कोणतंही का असेना.
किल्ले रायरी ते किल्ले खेळणा? आणि कोयना काठ ते सांप्रतचा मुंबई-गोवा महामार्ग हा जावळीचा आद्य मुलुख आहे. त्या मुलखात…
१) शिवथर – यशवंतराव
२) जोर – हणमंतराव
३) जांभळी – गोविंदराव
४) महिपतगड – दौलतराव
५) केवनाळे व वाकण – बागराव
६) आटेगांव तर्फेतील देवळी – सूर्यराव
७) देवळी – भिकाजीराव
८) खेळणा – शंकरराव
हे आठ अनभिषिक्त मोरे घराण्यांतील आद्य राजे राज्य करीत होते. (६)
सावित्री नदीच्या उगमापासून मुखापर्यंत मोरे घराण्याने
१) शिंगोट्याला श्री महाबळेश्वर
२) पर्वतला श्री मल्लिकार्जुन
३) चकदेवला श्री शैल्य चौकेश्वर
४) घोणसपूरला श्री मल्लिकार्जुन
५) तळदेवला श्री तळेश्वर
६) गाळदेवला श्री गाळेश्वर
७) धारदेवला श्री धारेश्वर
८) माळदेवला श्री माळेश्वर
इत्यादी आठ की सात? शिवपुऱ्या निर्माण केल्या. (६)
जावळीप्रांतात जांभूळखोरे, जोरखोरे, शिवथरखोरे, कांदाटखोरे, ताजमहाल?, बामणोली, चतुर्बेट, सोलसखोरे, इत्यादी १८ महाल? (विभाग) होते. (६)
जावळी मुलखातल्या घाटांबद्दल सांगायचं झालं तर पारघाट, कोंडेनळी घाट, रडतोंडी घाट, ढवळाघाट, हातलोटचा घाट, सापळाखिंड, कावल्या-बावल्या, अन्नछत्राची नाळ, बोराटयाची नाळ, वरंधा-घाट, आंबेनळीघाट इ.लहान मोठे सुमारे ६०-६२ घाट होते. (६) ते पुढीलप्रमाणे(७)…
१) ताम्हीणी
२) सातपायरी/सातीपडी
३) सवत्या
४) निसणी/देव
५) लिंग्या
६) थिबथिबा
७) कुंभा
८) कावळ्या
९) बोचेघोळ
१०) निसणी
११) गायनाळ
१२) बोराटा नाळ
१३) सिंगापूर नाळ
१४) आग्यानाळ
१५) फडताड नाळ
१६) शेवत्या घाट
१७) मढेघाट
१८) उपांड्या
१९) आंबेनळी
२०) गोप्या
२१) सुपेनाळ
२२) भोवऱ्या
२३) खुटा
२४) पाळदार
२५) सुनेभाऊ/पारमाची
२६) वरंध
२७) वाघजाई
२८) कुंभनळी
२९) चिकणा
३०) चोरकणा
३१) अस्वलखिंड
३२) ढवळे
३३) सापळखिंड
३४) सावित्री
३५) दाभिळटोक
३६) रानकडसरी
३७) आंबेनळी
३८) केवनाळे
३९) पारघाट
४०) क्षेत्रपाळ
४१) कुडपण
४२) हातलोट
४३) कोंडनाळ
४४) अंगठेसरी
४५) नळी
४६) तेल्या
४७) मारखिंड
४८) कांदाट
४९) आंबिवली
५०) शिडीडाक
५१) रघुवीर
५२) भैरोबा
५३) नागसरी
५४) निवे
५५) तिवरे
५६) अंगठेसर
५७) कलावंतीणीची डाक
५८) मोरंगेची व्हळ
५९) सर
६०) शिडीची वाट
६१) डिचोली
६२) नांदिवसे
६३) दुर्गाची सरी
६४) पोफळी
या व्यतिरिक्त नवीन सापडलेल्या लहानमोठ्या अशा बऱ्याच घाटवाटांची नावं इथं सांगता येतील, जी वरील यादीत नाहीत.
किल्ल्यांविषयी सांगायचं तर रायगड, लिंगाणा, चंद्रगड, खेळणा?, कांगोरी, कावळया, मकरंदगड, सोनगड, चांभारगड, महिपतगड, प्रतापगड (भोरप्या), रसाळगड, सुमारगड, जननीदुर्ग, वासोटा इ. किल्ले होते. (६) (७)
१) कुर्डुगड
२) मानगड
३) रायरी
४) लिंगाणा
५) कोंढवी
६) महिमंडणगड
७) जंगली जयगड
८) पन्हाळघर
शब्दसुची –
१) जिल्हा – (पु.) [अ. झिलम]
प्रांताचा भाग, पर्गणा
२) तर्फ/तरफ – (स्त्री) [ अ. तर्फू – तरफू]
दिशा, बाजू, पक्ष, तालुका, पेटा.
३) सुभा – (पु.) [फा. सुबा] प्रांत, प्रांताधिकार,
प्रांताधिकारी. “यानें अदावतीनें सुभा ( = सुभेदाराकडे )
जाऊन चुगली केली”
(वाड – बाबा २/३)
म्हणजेच वर दिलेल्या गावांची नेमकी ठिकाणं पाहता ताम्हीणी घाट ते कुंभार्ली घाटांदरम्यान जावळी प्रांत/ खोरं येतं याची खात्री पटते.
खरंतर शाहू दप्तरात या सगळ्या याद्या आल्या आहेत आणि त्यात शंका घ्यायला थोड्याफार नक्कीच जागा आहेत. पहिलं म्हणजे ज्या ज्या ठिकाणी हे सुभे सांगितले आहेत त्या त्या ठिकाणी मोरेंचं वास्तव्य नक्कीच असणार, म्हणजे त्या ठिकाणी मोरेंचे राहते वाडे असायलाच हवेत. बरं त्याचं ठिकाण, तेही संरक्षण दृष्टीनेही चपखल असायला हवं. आजूबाजूला सैन्य मुक्काम करू शकेल, दारूगोळा ठेवता येईल अशा जागाही असायला हव्यात आणि अगदी युद्धाच्या वेळी गरजच पडली तर बाजूच्या सुभ्यात असणारं मोरेंचं सैन्य चटकन मदतीला येऊ शकेल अशा ठिकाणी सुभा असायला हवा.

हा फ़ोटो वरंधा घाटातुन घेतला आहे. त्या मधे, सुंदरमठ हा खालच्या बाजुला दिसत आहे तसेच वर जी घरे दिसत आहेत त्या ठिकाणी पुर्वी चंद्रराव मोरे यांचा वाडा होता. ज्यांच्या कडुन छत्रपति शिवाजी महाराजांनी जावली जिंकुन घेतली.

चंद्रराव मोर्‍यांच्या वाड्याचे अवशेष

 
उदाहरणादाखल असं सांगता येऊ शकेल कि शिवथरघळीच्या वरच्या बाजूला चेराववाडीच्या हद्दीत मोरेंचा वाडा आहे. पण शिवथर हा एक सुभा न सांगता एक तर्फ सांगितलेली आहे.

श्री राम वरदायिनी

पार गावातील श्री राम वरदायिनी व श्री वरदायिनीचे मंदिर.

जावळी गावातील चंद्रराव मोरेंच्या वाड्याची जागा

राजे चंद्रराव मोरे यांचे कुलदैवत श्री नीरपजि देवी मंदिर उचाट ,सातारा येथे स्थित आहे. जावळीचे राजे चंद्रराव मोरे यांचे बंधु गोविंदराव राजे मोरे (१४९० ते १५१०) यांचा निवासी वाडा चंद्ररावांचा वाडा देखील पहाता येतो.

शिवाजी राजांचा जावळी प्रांतात हस्तक्षेपः-

या शाखेतला आठवा पुरुष दौलतराव निपुत्रिक होता.सन १६४७ साली दौलतराव मोरे निपुत्रिक वारला, म्हणून त्याची आई माणकाई हिने कृष्णाजी बाजी यास दत्तक घेतले आणि जावळीच्या गादीवर बसवले. वास्तविक दत्तक घेतलेल्या चंद्ररावाचे नाव ‘येसाजी’ होते हे २२ डिसेंबर १६५७ सालच्या एका महजरावरून दिसून येते. महजरातील या उल्लेखाचा शिवभारत व मोऱ्यांची बखर याच्याशी मेळ घातला की , कृष्णाजी व बाजी हे त्याचे मुलगे होते असे अनुमान निघते. या दत्तक प्रकरणा दरम्यान काही कारणास्तव आदिलशाहीकडून मदत न घेता माणकाईने शिवाजी महाराजांना मदतीसाठी बोलावले. आता नवा ‘चंद्रराव’ नेमण्याचा अधिकार आदिलशाहीचा. परंतु, दौलतरावाची आई माणकाईने परस्परच शिवथरच्या यशवंतराव मोरेच्या वंशातील कृष्णाजी बाजीला दत्तक घेतले व त्याची चंद्रराव पदावर स्थापना केली. मोरे घराण्यातील काहींचा याला विरोध होता. माणकाईने शिवाजीराजांकडे सहकार्य मागितले. राजांनी कृष्णाजी बाजीच्या चंद्रराव पदाला आपला पाठिंबा दिला. शिवाजीराजे व कृष्णाजी बाजी यांच्याविरुद्ध विजापूर दरबारात तक्रारी गुदरल्या गेल्या. परंतु फत्तेखानाचा पराभव, दिल्ल्लीचे समकालीन राजकारण, शहाजीराजेंची अटक व सुटका या सर्वांमुळे जावळी प्रकरणात आदिलशहाने लक्ष घातले नाही.
सन १६४९ साली अफजलखानाची वाईचा सुभेदार म्हणून नेमणूक झाली. जावळी भाग हा वाई प्रांतात येतो. अफजलखानाने नव्या चंद्ररावाची नेमणूक गैर ठरवली. आणि कान्होजी जेधे यांना जावळीवर हल्ला करण्याचा हुकूम दिला. परंतु जावळीवर चालून जावे तर शिवाजीमहाराजांनी जमविलेले राजकारण विस्कटले जाईल आणि हल्ला नाही करावा तर विजापूर दरबारी आपली निष्ठा नाही हे अफजलखानाला समजेल अशा दुहेरी कात्रीत सापडले. कान्होजींनी शिवाजी महाराजांना सल्ला विचारला. महाराजांनी कान्होजींना खानाशी बोलणे करण्याचा सल्ला दिला. कान्हाजींनी आपले हेजीब आबाजीपंतांना खानाकडे पाठविले व आपल्या अटी कळविल्या. या वाटाघाटी बराच काळ चालू राहिल्या. त्याकाळात दक्षिणेत छोट्या छोट्या राजांनी पुन्हा उठाव चालू केले. परिणामी आदिलशहाने अफजलखानाला वाईहून परत बोलविले आणि कर्नाटकात मोहिमेवर पाठविले.सन १६४९ च्या काही दिवस आधी चंद्ररावचा चुलत भाऊ हणमंतरावने जोर खोरे घेतले. हा भाग अफजलखानकडे असलेल्या वाई परगण्यातला होता.
हणमंतरावाकडून जोर खोरे घेण्यासाठी अफजलखानने केलेली चाल पुढे सरकली नाही. ह्यानंतर मोरे घराण्याच्या हलचालींमुळे शिवरायांच्या मुलुखातील प्रजेला उपसर्ग होऊ लागला. मोरे त्याचे शेजारीच असल्याने त्याचा काहीतरी बंदोबस्त करणे भाग होते.
इ.स. १६४७ मध्ये माणकाईने दत्तक घेतलेल्या चंद्ररावास शिवाजी महाराजांनी जावळीच्या गादीवर बसण्यात मदत केली होती ते यासाठीच की या उपकारामुळे जावळीकर मोरे हे आपले मित्र होतील व हिंदवी स्वराज्य-संवर्धनात त्यांच्याकडून सहकार्य प्राप्त होईल.परंतु लवकरच चंद्ररावाने महाराजांशी उघड शत्रुत्व आरंभले. स्वराज्य संवर्धनामुळे नकळत मोऱ्यांच्या स्वतंत्र सत्तेला धोका उत्पन्न झाला. शिवाजी महाराजांसारखा महत्वाकांक्षी राजा शेजारी असल्याने एकतर चंद्ररावाला त्यांचे प्रभुत्व मान्य करावे लागणार किंवा आज ना उद्या त्या दोघांमध्ये वितुष्ट येणार हे उघडच होते. माणकाईने येसाजीस दत्तक घेतले व जावळीच्या चंद्रराव पदावर बसण्यासाठी महाराजांची मदत घेतली, त्यामुळे येसाजीने आपल्या सांगण्याप्रमाणे वागावे अशी महाराजांची अपेक्षा असणे चूक नव्हते. परंतु तसे करण्यास चंद्रराव तयार नसल्याने महाराज व चंद्रराव यांच्यात वितुष्ट आले.
१६५६ नंतर जावळीचे प्रकरण पुन्हा रंगले. राजांनीच कृष्णाजी मोरेची चंद्रराव पदावर स्थापना केली व अफजलखान जेव्हा हि व्यवस्था मोडू लागला तेव्हा राजकारण करून त्यांनी या चंद्ररावाला वाचविले होते. परंतु काही काळाने तो हे सर्व विसरला आणि उन्मत्त झाला.महाराजांचे उपकार विसरून या चंद्ररावाने आदिलशाही निष्ठा जाहीर करून महाराजांना शह देण्यास आरंभ केला तो असा,
१) बिरवाडी टप्पाखालील काही गावांचा अधिकार बाजी पाटील व मालोजी पाटील यांच्याकडे होता परंतु चंद्ररावाने त्यांना हुसकून लावले.ती गावे स्वतः बळकावली. इ.स. १६५१-५२ मध्ये हे पाटील महाराजांकडे मदत मागण्यासाठी आले, महाराजांनी त्यांची वतनावर पूर्णस्थापना केली.चंद्रराव स्वाभावीकच चिडला असल्यास नवल नाही.
२) पुढे लवकरच स्वराज्यातील मुसेखोऱ्याचा गावकुळकर्णी ‘रंगो त्रिमल वाकडे’ याने एका विधवेशी सिंदळकीचा गुन्हा केला आणि शिवाजीराजे शासन करतील या भीतीने तो जावळीस आश्रयास आला.चंद्ररावणे त्यास आश्रय दिला आणि महाराजांची नाराजी स्वतःवर ओढावून घेतली.
३) चिखलीचा रामाजी वाडकर व चंद्रराव यांचे पूर्वीपासून वैर होते त्यामुळे चंद्ररावाने त्यास जीवे मारले. या रामाजीचा पुत्र लुमाजी प्राणभयाने रोहीडेखोऱ्यात आला.चंद्ररावाने सुद्धा त्याचा पाठलाग सोडला नाही. स्वराज्य कक्षेत असणार्या रोहीडेखोऱ्यात घुसून त्याने लुमाजीला ठार केले.
४) अशाप्रकारे शक्तीप्रदर्शन करणाऱ्या चंद्ररावाने आता भेदनीतीचा अवलंब केला, गुंजणमावळात देशमुखी कोणाकडे यावरून शिंदे-चोरघे-शिलिमकर यांच्यात जुना वाद होता. शिलिमकरांनी यापूर्वी फतहखान मोहिमेत महाराजांना साथ दिली होती, त्यामुळे साहजिकच महाराजांनी त्यांचा पक्ष देशमुखीसाठी उचलून धरला. परंतु चंद्रराव हे शिलिमकरांचे मामा असल्याने मन वळवण्याच्या प्रयत्न चंद्ररवाने केला.हे वृत्त समजताच महाराजांनी शिलिमकरांना ताबडतोब अभयपत्र पाठवून मनधरणी केली.
एकीकडे शिलिमकरांना अभयपत्र पाठवले तर दुसरीकडे शिवाजी महाराजांनी चंद्ररावाला जरबेचे पत्र पाठवले , त्यावर प्रतिक्रिया म्हणून ‘येता जावली जाता गोवली’ अशा शब्दात धमकीवजा उत्तर चंद्ररावाकडून मिळाले (मो.ब.), परंतु मोरे बखरीत आलेला पत्रसंवाद कालोकाल्पित वाटतो.
त्या पत्रात महाराज लिहितात.
“तुम्ही मुस्तफद राजे म्हणवितां. राजे आम्ही. आम्हास श्रीशंभूनें राज्य दिधलें आहे तर तुम्ही राजे न म्हणावें. आमचे नोकर होऊन आपला मुलुख खाऊन हामराहा चाकरी करावी. नाहीतर बदफैल करून बंद कराल, तर जावळी मारून तुम्हांस कैद करून ठेवुं.”
उत्तरादाखल चंद्ररावाने महाराजांस लिहिले कि, “तुम्ही काळ राजे जाहला. तुम्हांस राज्य कोणें दिधलें? मुस्तफद राजा आपले घरी म्हटलीयावरी कोण मानितो? येता जावली जाता गोवली. पुढे एक मनुष्य जिवंत जाणार नाही. तुम्हांमध्ये पुरुषार्थ असला तर, उदईक याल तर आजच यावे – आम्ही कोकणचे राजे असून आमचा राजा श्रीमहाबळेश्वर. त्याचे कृपेने राज्य करितों. येथे उपाय कराल तर अपाय होईल. यश न घेता अपयशास पात्र होऊन जाल.”
चंद्रराव मोऱ्याचे हे उर्मट उत्तर ऐकून महाराज परम संतप्त झाले. त्यांनी मोऱ्याला अखेरचे एक पत्र पाठविले. त्यात ते म्हणतात,
“जावली खाली करोन, राजे न म्हणोन, मोरचेल दूर करून, हात रुमाले बांधून भेटीस येऊन हुजुराची काही चाकरी करणे. इतकीयावर बदफैली केलीया मारले जाल.”
या पत्रानेही चंद्ररावाचे डोळे उघडले नाहीत. स्वतःच्या बळाचा अतिरेकी अभिमान चंद्ररावाने महाराजांना पुन्हा डिवचून लिहिले, “दारुगोळी महझूद आहे. काही बेजबाबास खुते घालून लिहिले ते कासियास ल्याहाविले? थोर समर्थ असो.”
समोपचाराने जावळी प्रकरण प्रकरण मिटत नाही हे आता स्पष्ट झाले होते. त्यामुळे बळाचा वापर केल्याशिवाय गत्यंतर नव्हते.पण जावळीवर आक्रमण करणे तितके सोप्पे नव्हते. कारण विजापूरकर चंद्ररावाची पाठराखण करीत होता. वाईचा सुभा अफजलखानाकडे होता.शाहजीराजे सुद्धा नुकतेच अटकेतून मुक्त झाले होते. त्यामुळे अनुकूल संधीची वाट पाहणे भाग होते.
लवकरच अशी अनुकुलता महाराजांना लाभली. विजापूरकर आदिलशाह मरणासन्न झाला होता, त्यामुळे गादीसाठी विजापुरास अंतर्गत कलह सुरु झाले होते.अफझलखानही कर्नाटकात रवाना झाला होता, अशावेळी जावळीवर हल्ला केल्यास चंद्ररावाच्या मदतीला लगेच कोणीतरी धावून येईल ही शक्यता कमी होती. म्हणून जावळीवरील मोहिमेला सुरवात झाली, ती जोर खोऱ्यावरील हल्ल्याने. जेधे शकावली नुसार-
“त्यावरी जाउलीवरी मोहीम केली. कान्होजी नाईक यांस व अवघ्या देशमुखांस जामावानसी बोलाविले. जांबलीस मोरे होते. ते जेध्यांनी आधीच पिटाळून लाविले होते. जांबलीस मोरे कोणी नव्हते. जोरामध्ये हनमंतभाऊ मोरे होते. त्यावरी राजश्री स्वामींनी (शिवाजी) रघुनाथ बल्लाळ सबनीस पुण्याहून स्वरांच्याजमावानसी पाठवले. त्यांनी हनमंतभाऊ यास मारून जोर घेतले, जाउली मात्र राहिली होती.”
शिवरायांनी चंद्ररावला लिहीले होते की त्याने राजे ही पदवी वापरु नये व शिवरायांशी इमान राखावा. हा उल्लेख मोरे बखरीमधे सापडतो. ह्यावर चंद्ररावाच्या उत्तराने शिवरायांबरोबरचे संबंध धोक्यात आणले. त्यामुळे हे स्पष्ट होते की शिवरायांचे जावळीवरचे आक्रमण मुख्यतः राजकारणासाठीच होते. सभासद बखरीत शिवरायांच्या जावळी युद्धाचे कारण स्पष्ट होते …
चंद्रराव मोरे यांस मारल्याविरहित राज्य साधत नाही ।

जावळीवर हल्ला

आदिलशहाच्या परवानगीशिवाय येसाजी चंद्ररावपदी बसल्याने चंद्ररावाचे आदिलशहाशी संबंध बिघडलेले होते. त्यातच जानेवारी १६५६ मध्ये औरंगजेब कुतुबशाहीवर आक्रमण करण्यासाठी उतरला होता. त्यावेळी कुतुबशाहीच्या मदतीसाठी आदिलशाही सैन्य सरहद्दीवर गोळा झाले होते. त्यामुळे आदिलशहाकडून चंद्ररावाला कोणतीही मदत मिळण्याची शक्यताच नव्हती. याचा फायदा घेऊन महाराजांनी तीच वेळ जावळीवर स्वारी करण्यासाठी निवडली. सामोपचाराने जावळी प्रकरण मिटत नाही हे स्पष्ट झाले. त्यामुळे बळाचा वापर केल्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. रघुनाथ बल्लाळ सबनीस, संभाजी कावजी कोंढाळकर, सूर्यराव काकडे, कान्होजी नाईक जेधे, बांदल देशमुख व स्वतः महाराज एवढे सर्व या मोहिमेवर जाण्याचे ठरले. चंद्ररावाचे प्रमुख कारभारी व सैन्य जावळीच्या जोहोरबेट, चतुर्बेट, शिवथर खोरे, व खुद्द जावळी या ठिकानी विखुरलेले होते. या सर्व ठिकाणी अकस्मात हल्ला करून चंद्ररावाची जावळी काबीज करण्याचे ठरले. व त्यानुसार संभाजी कावजी चतुर्बेटावर, रघुनाथ बल्लाळांनी जोहोरखोऱ्यावर तर काकडे, जेधे, बांदल व खुद्द महाराजांनी जावळीवर हल्ला केला.

निसनीच्या वाटे वरून दिसणारे विहंगम दृश्य

दरे गावर उतरणारी हि डोंगर धार म्हणजेच निसनीची वाट
महाराजांच्या जावळीवरील स्वारीची सुरुवात जोर खोऱ्यावरील हल्ल्याने झाली. याचे कारण असे की, जावळीच्या खोऱ्यात उतरण्याचा मार्ग महाबळेश्वराच्या पठारावरून होता. १७ व्या शतकात वाईवरून महाबळेश्वराच्या पठारावर जायची वाट तायघाटातून होती. पण वाई परगणा त्यावेळी आदिलशाहीच्या ताब्यात असल्याने तो मार्ग त्यांच्या उपयोगाचा नव्हता. तेव्हा हिरडस मावळातून रायरेश्वराच्या पठारावरून जांभूळ खोऱ्यात व तिथून जोर खोऱ्यात जाणारी वाट महाराजांच्या सैनिकांनी घेतली. जोर खोऱ्यातून महाबळेश्वरच्या पठारावर जाणारी वाट गणेशदऱ्यातून जाते. जेधे करिन्यात दिलेल्या हकीगतीनुसार, जांभळीच्या मोर्‍यांवर हल्ला करून त्यांना जेध्यांनी आधीच पिटून लावले होते. त्यामुळे जांभळीस कोणी मोरे नव्हते. त्यानंतर महाराजांनी रघुनाथ बल्लाळ सबनीस यांना स्वारांच्या जमावानिशी पाठविले. त्यांनी हणमंतराव यास मारून जोर घेतले. जावळी मात्र राहिली होती.


यानंतर शिवाजीराजे पुरंदरवरून जावळीवर आक्रमणार्थ दहा हजारांची फौज घेऊन निघाले (
यानंतर शिवाजीराजे पुरंदरवरून जावळीवर आक्रमणार्थ दहा हजारांची फौज घेऊन निघाले (शि.का.). महाराजांनी आपल्या सैन्याच्या दोन तुकड्या केल्या. मोठी तुकडी रडतोंडी घाटाच्या दिशेने गेली तिकडे मोऱ्यांच्या सैन्याने प्रतिकार केला. छोट्या तुकडीसोबत खासे महाराज महाबळेश्वर मार्गे निसणीच्या घाटाने जावळीत उतरले. त्यांना विशेष प्रतिकार झालाच नाही. दुपारपर्यंत मोठी फौजही तिथे पोहचली आणि शिवाजीराजांनी जावळी हस्तगत केली. शके १५७७ मन्मथ संवछरी राजश्री सिवाजीराजे यांनी पौष चतुर्दशीस जाऊन जावली घेतली [१५ जानेवारी १६५६] (जे.श.)
मुरारबाजी देशपांडे

मुरारबाजी देशपांडे

चंद्रराव मोऱ्याकडून प्रतापराव मोरे, हणमंतराव मोरे, मुरारबाजी देशपांडे हे सर्व महाराजांच्या सैन्याशी ठिकठिकाणी झुंजू लागले. परंतु महाराजांच्या बळापुढे चंद्ररावाचे बळ तोडके पडू लागले. खासा चंद्रराव व मुरारबाजी यांनी जावळी बराच वेळ लढविली. पण अखेर त्याला माघार घ्यावी लागली. तो आपल्या बायकामुलांसह रायरी किल्ल्यावर लपून बसला. जावळी महाराजांनी सर केली. तो दिवस होता मन्मथ नाम संवत्सर शके १५७७ पौष वद्य चतुर्दशी म्हणजे मंगळवार १५ जानेवारी १६५६.
जावळीचे व्यवस्था नीट लावल्यानंतर महाराज रायरीकडे निघाले. चंद्ररावाने सुमारे १ महिना किल्ला झुंजविला, पण त्याचे बळ अपुरे होते. अखेर शिलिमकरांनी मध्यस्थी केली व चंद्ररावास रायरीच्या खाली उतरविले. आता रायरीचा किल्ला महाराजांच्या ताब्यात आला. महाराजांनी मोऱ्यांचा बहोत मान केला. त्यांना घोडा, शिरपावं, रुमाल दिला. महाराजांनी मोऱ्यांशी वाटाघाटी आरंभिल्या. मोऱ्यांच्या पदरी असणाऱ्या मुरारबाजी व त्यांच्या चार बंधुंना आपल्या पदरी घेतले.
महाराजांची इच्छा होती कि मोऱ्यांजवळ जुजबी शिबंदी ठेऊन त्याची जावळी परत करावी. आपले नोकर म्हणून त्यास स्थापावे. वरकरणी चंद्ररावाने महाराजांचा सल्ला मानतो असे दाखिवले पण त्याचवेळी गुप्तपणे मुधोळकर घोरपड्यांना सुटकेसाठी चोरून पत्रे लिहिली. त्याच्या दुर्दैवाने हि पत्रे महाराजांच्या हेरांच्या हाती लागली.
चंद्ररावाची हरामखोरी कळताच महाराज विलक्षण संतापले. बहुदा त्याचवेळी चंद्रराव कैदेतून निसटला पण पुन्हा पकडले जाऊन त्याला महाराजांसमोर सादर केले गेले. महाराज विलक्षण चिडलेले होते. बेईमानी केल्याबद्दल चंद्ररावाची गर्दन मारण्याचा हुकूम महाराजांनी दिला. चंद्ररावाचा मुलगा बाजी पळून गेल्यामुळे हाती सापडला नाही. पुढे हा मिर्झाराजे जयसिंगांना सामील झाल्याचे कळते. चंद्ररावाचा शिरच्छेद झाला व जावळीवरील त्यांचे आठ पिढ्यांचे राज्य संपले.
[ तळटिपः- जावळीवरील स्वारीसंदर्भात मोऱ्यांच्या बखरीत दिलेला चंद्रराव आणि शिवाजी महाराज यांच्यातला जो पत्रव्यवहार प्रसिद्ध आहे तो सर्व कपोलकल्पित आहे. अशी पत्रे देखील उपलब्ध नाहीत आणि अशा प्रकारचे संभाषण झाल्याचा उल्लेख अन्य कोठेही सापडत नाही. मोऱ्यांची बखर लिहिणाऱ्याला चंद्ररावाचे साधे व्यक्तिनाम देखील ठाऊक नव्हते, त्याला इतके बारकावे कुठून माहित असणार? तेव्हा तो सर्व त्याने कल्पनेनेच रंगविलेला आहे हे उघड आहे.
जेधे शकावलीत तिथी दिलेली नाही मात्र शिवापूर शकावलीत पुढील नोंद आहे.
“शके १५७७ मन्मथनाम संवत्सरे, पौष वद्य १४ [ १५ जानेवारी १६५६ ] : [ शिवाजीराजे यांनी ] जावळी घेतली.”

चंद्ररावाने पळून जाऊन रायरीच्या किल्ल्यात आश्रय घेतला. महाराजांनी बहुधा त्याच्या पाठलागावर काही सैन्य पाठवले असेल पण ते स्वत: नंतरचे अडीच महिने जावळीस राहिले. कारण शके १५७८ च्या चैत्र शुद्ध १५ ला, म्हणजे ३० मार्च १६५६ रोजी, महाराज जावळीहून निघाले आणि चैत्र वद्य सप्तमीस, म्हणजे ६ एप्रिल १६५६ रोजी, रायरीस पोचले अशा नोंदी शिवापूर शकावलीत आहेत.
शिवकाव्यात आलेल्या वर्णनावरून, चंद्ररावाच्या उरलेल्या सर्व सैन्याचा बिमोड करण्यासाठी महाराज एवढा वेळ जावळीत थांबले होते असे दिसून येते. शिवकाव्यातील वर्णनानुसार, खासा चंद्रराव पळाल्यानंतर सुद्धा त्याच्या सैन्याने गनिमी काव्याने महाराजांच्या सैन्यावर छुपे हल्ले चालू ठेवले होते. चोऱ्या करणे, रसद तोडणे, इ. मार्गांनी त्रस्त केले होते. कपटनीतीचा अवलंब करीत एका रात्री चंद्ररावाचे सर्व सैन्य झोपेत असतांना मराठ्यांनी सर्वांना कापून काढले. दरम्यानच्या काळात महाराजांचे सैन्य रायरीला वेढा घालून बसले असेल. स्वत: महाराज ३० मार्च १६५६ रोजी जावळीतून निघाले व ६ एप्रिल १६५६ रोजी रायरीला पोचले. त्यानंतर लवकरच चंद्रराव शरण आला. परंतु असा उल्लेख अन्य कशात आला नसल्याने हे कितपत विश्वसनीय आहे ते सांगू शकत नाही.
चंद्रराव व शिवाजी महाराज जावळीतून रायरीस कोणत्या मार्गाने गेले याविषयी कोंढवी परगण्याच्या करिन्यात व हकीगतीत आलेल्या उल्लेखांचा गरजेपुरता भाग असा:
“… नंतर खासे सिवाजी माहाराज स्वारी करून माहाबलश्वरास आले. तेथे लोकांचा जमाव करून निसणीचे मार्गे उतरून जावलीस आले. हे वर्तमान यैकोन मोरे याचे लेक व भाऊ पळून कुमठ्यास गेले. तेथून कुडपण वरून कोतवालचे सरीने उतरून कसेडीवरून सोलापशाचे खिंडीने सेडावच्या डोहावरून रायगडचे घलकीस गेले. तेथे बल धरून राहिले. त्याच्या सोधास सिवाजी माहाराज आंबानळीचे घाटे उतरून वाकणास बागराव याचे सोधास आले. तो त्ये हि पलाले ते त्येथून माहाराज बाजीर्‍यातून घलगीस जाऊन वेढा घालून भांडू लागले.”
जेधे शकावलीत चंद्ररावाच्या शरणागतीची नोंद सापडते. ती पुढीलप्रमाणे:
“वैशाख मासी [ १५ एप्रिल ते १४ मे, १६५६ ] राजश्री सिवाजी राजे यांणी रायरी घेतली. समागमे कान्होजी जेधे, देशमुख, तर्फ भोर व बांदल व सिलिंबकर देशमुख व मावळचा जमाव होता. हैबतराऊ व बालाजी नाईक सिलिंबकर यांणी मध्यस्थी करून चंदरराऊ किलियाखाली उतरले.”
शिवभारतातील उल्लेखानुसार, चंद्ररावाला व त्याच्या कृष्णाजी व बाजी या मुलांना महाराजांनी कैदेत ठेवले. यानंतर नेमके काय घडले याची संगतवार हकीगत कोणत्याच समकालीन साधनात दिलेली नाही. परंतु शरण आल्यावर ४-५ महिन्यात चंद्ररावाने पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे महाराजांनी त्याला व कृष्णाजीला ठार केले आणि बाजी मात्र वाचला याला एक पुरावा आहे. मिर्झाराजाने औरंजेबास पाठविलेले २८ किंवा २९ मार्च १६६५ चे एक पत्र उपलब्ध आहे त्यानुसार इ. स. १६६५ मध्ये बाजी चंद्रराव हा जिवंत तर होताच पण मुक्त देखील होता असे अनुमान करता येते. महाराजांनी जावळी काबीज करून कैद केल्यानंतर येसाजी चंद्रराव व त्याचा मुलगा कृष्णाजी हे जिवंत असल्याचे उल्लेख कोणत्याच साधनांत आढळत नाहीत. त्यावरून येसाजीस व त्याचा मुलगा कृष्णाजी यास महाराजांनी ठार मारले असावे असे दिसते. ] एकंदरीत मोऱ्यांची वारंवार होणारी हरामखोरी आणि बेईमानी यामुळे महाराजांनी त्यांना दंडित केले.
जावळी घेतल्यावर लवकरच चंद्रगड,मकरंदगड,चांभारगड हे किल्ले स्वराज्यात सामिल झाले. शिवाजी महाराजांचे लक्ष जावळीतल्या भोरप्याच्या डोंगरावर गेले.त्याचा ‘ढोळपाळाचा डोंगर’ असाही उल्लेख मिळतो (प्रतापदुर्गामहात्म्य). जावळी अभेद्य करण्यासाठी महाराजांनी भोरप्याच्या डोंगरावर किल्ला बांधायचा निश्चय केला आणि लगेच मोरोपंत पिंगळे यांना गड बांधण्यास सांगितले . गडाचे नामकरण ‘प्रतापगड’ असे करण्यात आले.ही जावळी ताब्यात आल्याने कोकणात उतरण्याचा मार्ग खुला झाला. आणि नव्याने बांधलेल्या याच प्रतापगडाने पुढे महाराजांचा अफझलखानासोबत घडलेला महापराक्रम पाहिला.
जावळी घेतल्यावर महाराजांनी तिथे किल्ला बांधून त्याला प्रतापगड असे नाव दिले असे मराठी बखरींमध्ये आणि इतर काही उत्तरकालीन साधनांवरून दिसून येते. याविषयी चित्रे शकावलीत एक नोंद अशी दिली आहे:
“शके १५७८ दुर्मुखी नाम संवत्सरे, [ इ. स. १६५६ – ५७ ] : सिवाजीराजे यांनी भोरपा डोंगर यास इमारतकाम येडका बुरुजाजवळ लाविले. अर्जोजी यादव, हवालदार, इमारत ऊर्फ प्रतापगड.”

जावळी सुभ्यातील सालोशी या गावाविषयीच्या एका निवाड्याचा २२ डिसेंबर १६५७ सालचा एक महजर उपलब्ध आहे. त्या निवाड्याच्या वेळी हजार असलेल्या व्यक्तींची यादी महजराच्या सुरुवातीस दिली आहे. तिच्यात “गणोजी गोविंद, हवालदार, किल्ले प्रतापगड” असे एक नाव आहे. याचाच अर्थ, २२ डिसेंबर १६५७ च्या आधी किल्ल्याला प्रतापगड हे नाव दिलेले होते व तिथे हवालदाराची देखील नेमणूक केली होती.

चंद्रराव मोर्यांशी झालेल्या संघर्षाची कारणे :-

१) स्वराज्याच्या प्रयत्नात सर्वांचेच सहकार्य आवश्यक होते आणि त्याकरिता जहागीरदार मध्ये युती निर्माण करण्याचे प्रयत्न शिवरायांनी चालविले होते.त्यानुसार मावळ प्रांतत युती घडून आलेली होती. परंतु निरा आणि कृष्णा या प्रदेशातील जहागिरदार यांत एकजूट होऊ नये असेच प्रयत्न चंद्रराव मोरे याने चालविले होते. यांतून शिवाजी राजे व मोरे यांच्यात संघर्ष निर्माण झाला.
२) शिवाजी महाराजांच्या जहागिरीतून पळून आलेल्या अनेक गुन्हेगारांना चंद्रराव मोरे याने आपल्या जहागिरीत उघडपणे आश्रय दिला. चंद्ररावाची ही आगळीक शिवाजी राजे सहन करणे शक्य नव्हते.
३) शिवरायांना ताबडतोब मोगलांवर किंवा आदिलशहावर हल्ला चढवायचे नव्हता,तरी पुढेमागे असा संघर्ष होणारच याबत त्यांना खात्री होती. तसे झाल्यास जावळीच्या प्रदेशाचा उत्तम उपयोग करून घेण्यासारखा होता. त्याठिकाणी लष्करी तळ स्थापन करणे अत्यंत सोपे होते.
४) जावळी जिंकून घेण्याकरिता दक्षिणेतील राजकीय स्थिती सुद्धा अनुकूल होती.मोहम्मद अदिलंशहा हा मृत्यूशय्येवर पडला होता आणि त्याच्या दरबारात विविध कारस्थानांना नुसता ऊत आलेला होता वाई प्रांताचा सामर्थ्यशाली सुभेदार अफजलखान हा देखील नुकताच कर्नाटकाच्या स्वारीवर गेलेला होता. दक्षिणेतील सुभ्यावार राजपुत्र औरंगजेब यांची सुभेदार म्हणून नुकतीच नेमणूक झालेली होती.तो जावळीच्या स्वारी विषयी उदासीन होता शिवाजीं राजांनी या सर्व राजकीय परिस्थितीचा जावळी येथील स्वरीकरिता उपयोग करून घेतला.
४) चंद्रराव मोरे यांचा पाडाव करण्याची सर्वांत प्रमुख कारण म्हणजे तो शिवाजी राजांच्या हिंदवी स्वराज्याच्या ध्येयाच्या आड येत होता हे होय. जे जे मराठी जागीरदार स्वराज्यस्थापनेच्या आड येतील त्यांना वठणीवर आणायचे हे शिवाजीने ठरवून ठेवले होते. या पार्श्वभूमीवर सभासद बखरीमध्ये “चंद्रराव मोरे यास मारल्याविरहित राज्य साधत नाही” हे शिवाजीराजांच्या तोंडचे वाक्य अतिशय अर्थपूर्ण आहे, असे समजले पाहिजे. स्वराज्य स्थापन करण्याकरिता जावळी घेणे अत्यंत आवश्यक होते हेच यावरून दिसून येते.
५) दौलतराव मोरे यांच्या मृत्यू झाल्यानंतर चंद्रराव किताब आपल्याला मिळावा म्हणून मोरे घराण्यातील अनेकांनी प्रयत्न चालविले होते. परंतु दौलतरावाच्या पत्नीला मोरे घराण्यातील खरा वारस यशवंतराव यालाच वारस म्हणून निवडायची होते. तिने शिवाजी राजाना मदतीची विनंती केली आणि त्यामुळे यशवंतरावांना वारसाहक्क मिळू शकला. शिवाजी महाराजांचा हा उपकार न जाणता यशवंतराव आणि त्याचा कारभारी हनुमंतराव हे दोघेही अफजलखानाला जाऊन मिळाले आणि शिवाजी राजांविरुद्ध नाना प्रकारची कारस्थाने करू लागली. या विश्वासघाताचा सूड म्हणून शिवाजी राजांनी जावळीवर स्वारी करण्याचा निश्चय केला.
६) शिवाजी राजांचा बंदोबस्त करण्याकरता म्हणून आदिलशाही दरबाराने शामराज या सरदारास प्रचंड फौज घेऊन पाठविले. त्यावेळी त्याला चंद्रराव मोरे याने सर्व प्रकारे सहाय्य केले. पलीकडे अचानक हल्ला चढवून शिवाजी महाराजांनी जरी श्यामराजचा पराभव केला तरी चंद्रराव मोरे यांच्या विश्वासघाती पणा शिवाजी राजे कधीच विसरला नाहीत आणि म्हणूनच शिवाजी राजांनी जावळी जिंकण्याचा दृढनिश्चय केला.

जावळी मोहिमेचा आढावा

शिवरायांनी जावळी घेण्याचा अतिशय धोरणात्मक निर्णय घेतल्याचे दिसून येते. जावळी घेतल्यावर त्यांना कोकणातली थेट वाट प्राप्त झाली. त्याच्या छोट्या सैन्याला व वेगवान हलचालींना अनुकूल आणि आदिलशाही व मुघलांसारख्या भल्या मोठ्या प्रतिस्पर्ध्यांना प्रतिकूल असा मोठा प्रदेश त्यांना मिळाला. त्यांनी लगेच भोरप्या डोंगरावर प्रतापगड बांधायला घेतला. फक्त तीन वर्षांनी त्याच ठिकाणी राजे अफजलवध करणार होते .
जावळी जिंकल्यावर लगेच प्रभावळीच्या सूर्यराव सुर्व्यांनी कोकणात शिवरायांची सत्ता मान्य केली. ह्यामुळे शिवरायांचा मुलुख आणखी वाढला. जंजीरेकर सिद्दीही आता शिवरायांचा शेजारी झाला. शिवरायांनी रायरीही जिंकला होता त्याचाच पुढे रायगड झाला, मराठा साम्राज्याची राजधानी. ह्या एका चालीने राजांना पुणे व आसपासच्या परिसराहून कितीतरी मोठ्या प्रदेशाचा मानकरी केले. ह्या चालीनंतर राजांना त्याच्या शेजाऱ्यांकडूनही मान मिळायला लागला.
याशिवाय अजून एक फायदा असा होता की कोकणातील दाभोळ बंदरातुन जो माल विजापुरला जाई तो पारघाटाने वा हातलोट घाटाने जावळीमार्गे जात असे. त्यामुळे एकतर या मालावरची जकात आता महाराजांना मिळणार होती आणि दुसरं असं कि विजापूरला आर्थिकदृष्ट्या जखडून टाकण्याचा तो एक डाव असावा. त्यामुळे बाहेरच्या देशांशी विजापुरचा जो व्यापार दाभोळ बंदरातून चाले त्यावर काही प्रमाणात नियंत्रण हे महाराज ठेवू शकत होते.
जावळीतून रायरी व प्रतापगडाबरोबर त्यांना वासोटा किल्लाही मिळाला जो आजही अतिशय दाट व भयंकर अरण्यात लपलेला आहे. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे शिवरायांना प्रथमच मोठा समुद्रकिनारा लाभला. त्यामुळे आरमारावर लक्ष देणे त्याला अनिवार्य होते. ह्या सगळ्या गोष्टींमुळे जावळी जिंकणे हे त्याच्यासाठी फार मोठे पाऊल होते. राजाच्या छोट्या जाहगीरीला ह्यामुळे छोट्या राज्याचे स्वरुप मिळाले.

जावळी मोहिमेचे महत्व

सन १६५६ मधे मुघलांनी कुतुबशाहीवर आक्रमण केले होते. ह्या वादळाचे लोट त्यांच्या प्रदेशात येऊ नयेत म्हणून आदिलशाहीनेही त्यांचे सैन्य कुतुबशाही सीमेवर ठेवले होते. हा भाग जावळीपासून कित्येक दूर होता. त्यामुळे मुघल किंवा आदिलशाहीला जावळीतल्या घडामोडींकडे लक्ष द्यायला अजिबात वेळ नव्हता. तसेच शिवरायांना मोरे व आदिलशाहीमधे उडालेल्या खटक्यांची माहिती होती. त्यामुळे तशी वेळ आली असती तर जावळीवरचे त्यांचे आक्रमण आदिलशाहीसाठीच केले होते असे कारणही राजे पुढे करु शकत होते .
शिवरायांनी ह्या सर्व बाबी लक्षात घेऊन जावळीवर आक्रमण केले असे ठामपणे सांगता येत नाही पण निश्चितपणे ती वेळ सुयोग्य होती. जावळीवरचे आक्रमण सुरु करण्यापूर्वी शिवरायांनी संभाजी कावजीला हणमंतरावाकडे असलेल्या जोर खोऱ्यावर चालून जायला सांगितले होते. त्यामुळे तिथुन शिवरायांवर वार होणार नाही ह्याची त्यांनी आधीच काळजी घेतली होती. ह्यातून अचूक योजना करण्याचे व ती पार पाडण्याचे शिवरायांचे कौशल्य आपल्याला दिसते.

तळटीपः- सर्व प्रकाशचित्रे आंतरजालावरुन साभार

संदर्भग्रंथः-
१) जेधे शकावली
२) प्रतापगडदुर्गामहात्म्य
३) शि.च.सा.ख.-१०-पृ-५४
४) शाहू दफ्तर
५) स्वराज्याची सनद
६) मोरे बखर (ऐतिहासिक बखरी)- संपादक : अविनाश सोवनी
७) परमानंदकृत शिवभारत – संपादक : स.म.दिवेकर
८) प्रतापगडदुर्गमहात्म्य – संपादक : सदाशिव शिवदे
९) श्री राजा शिवछत्रपती – गजानन भास्कर मेहेंदळे
१०) शककर्ते शिवराय – विजय देशमुख
११) श्री राजा शिवछत्रपती खंड १- बाबासाहेब पुरंदरे
१२ ) डोंगरयात्रा – आनंद पाळंदे
१३) फार्सी-मराठी कोश – प्रा. माधव त्रिंबक पटवर्धन
१४) सातारा जिल्हा गॅझेटीयर
१५) पुणे जिल्हा गॅझेटीयर
१६) श्री रोहित पवार, अनुप बोकील, दिलीप वाटवे, समीर पटेल, श्रीकांत लव्हटे यांचे लेखन
१७) http://gadkot.in हा ब्लॉग
१८) https://rajeshivchhatrapati.wordpress.com हा ब्लॉग