जननीचा दुर्ग

शिवछत्रपतींची तब्बल वीस वर्ष राजधानी असलेल्या राजस दुर्ग राजगडाच्या संरक्षणासाठी आजुबाजुला गडांचा घेरा असणे आवश्यक होता. तसा तो आहे देखील. पश्चिम बाजु तोरण्यासारख्या बलदंड गडाने रोखून धरली तर उत्तर बाजु सिंहगडाने सांभाळली.पुर्वेला पुरंदर सर्व आक्रमणे आपल्या पोलादी छातीवर झेलण्यासाठी समर्थ होता. राहिली दक्षीण बाजु. या बाजुला तुलनेने दुय्यम गड असले तरी तीन गडांची एक साखळी असल्यामुळे एक भक्कम फळी निर्माण झाली आहे. यातील आग्नेयेला रोहिड खोर्‍यातील रोहिडा उर्फ विचित्रगड खडा आहे, तर गोप्या घाट, वरंध घाट आणि सुपे नाळीवर देखरेख करण्यासाठी कावळ्या किल्ला नजर रोखून बसला आहे. या सर्वांच्या तुलनेत काहीश्या दुय्यम घाटवाटा या परिसरात आहेत. यामध्ये वाघजाई, चोरकणा,चिकणा, कुंभनळी आणि अस्वलखिंड या वाटांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी या परिसरात एका गडाची उभारणी करण्यात आली. या गडाचे नाव आहे “जननीचा दुर्ग”.
अर्थात “जननीचा दुर्ग” हे कागदोपत्री नाव असले तरी परीसरात अथवा गावात किल्ल्याचा पत्ता विचारला तरी उत्तरही अपेक्षित मिळते, “मोहनगड? नाही बा. असलं काही न्हाई इथ्ये. ह्यो डोंगुर दुर्गाडीचा. त्याला जन्नीचा डोंगुरबी म्हणत्यात. ह्ये असं जा रानातून”. त्यामुळे उत्तम म्हणजे पत्ता विचारताना दुर्गाडी किल्ला अथवा जननीचा डोंगर असा उल्लेख करावा.
गडावर चढण्यासाठी वाटा दोन. पहिली वाट दुर्गा मंदिरासमोरूनच सुरु होवून नैऋत्येकडून चढणारी. दुसरी वाट दुर्गामंदिरापासून अजून ४ किमी पुढे जात ‘दुर्गाडी’ गावातून.

या गडासंदर्भात अलीकडच्या काळात झालेली घडामोड म्हणजे पुण्याच्या सचिन जोशीं यांनी २००८ साली केलेल संशोधन. त्यांच्या मते पुर्णपणे विस्मरणात गेलेला मोहनगड उर्फ जसलोडगड म्हणजेच दुर्गाडी/जननीचा डोंगर. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५९ मध्ये बाजी प्रभू देशपांडे ह्यांना लिहिलेल्या पत्रात हिरडस मावळातील मोहनगड किल्ल्याचा उल्लेख आहे. पण या किल्ल्याची स्थाननिश्चिती झाली नव्हती. त्यामुळे कावळ्या किल्ला हाच मोहनगड उर्फ जासलोडगड असल्याचे मानले जात होते. (काही अभ्यासकांचे हे मत आजही कायम आहे.) सचिन जोशीच्या हे लक्षात आल्यावर त्यांनी जननीचा डोंगर येथे उपलब्ध असलेल्या अवशेषांचा अभ्यास करून व दुर्गस्थापत्याचे निकष लावून मोहनगड हा किल्ला वरंधा घाटातील जननी देवीच्या डोंगरवर होता असा शोधनिबंध ‘ भारत इतिहास संशोधक मंडळात सादर केला. अर्थात वैयक्तिक मला हे मत मान्य नाही. एकतर महाराजांनी लिहीलेल्या पत्रात स्पष्टपणे तटबंदी व इतर बांधकामे करावी असा आदेश आहे. जननीच्या गडावर नावाला देखील तटबंदी दिसत नाही.शिवाय गडही दुय्यम आहे. तेव्हा हा गड बांधण्यात महाराज सुरवातीच्या कालखंडात फार खर्च करतील असे वाटत नाही. कारण तेव्हा स्वराज्याची उभारणी सुरु होती. तेव्हा अश्या दुय्यम गडावर बांधकाम न करता प्राधान्य महत्वाच्या गडाला दिले जाणार हे ओघाने आलेच. जननीच्या दुर्गच्या तुलनेत कावळ्या केव्हाही महत्वाचा गड असल्यामुळे शिवाय कावळ्या किल्ल्यावरुन मोठा परिसर दिसत असल्यामुळे सहाजिकच बांधकाम करण्यासाठी कावळ्या गडाला झुकत माप दिले जाईल हे नक्की. शिवाय कावळ्या गडाचे क्षेत्रफळही जास्ती आहे. तेव्हा कावळ्या किल्ला हाच मोहनगड उर्फ जासलोडगड असणार.
याशिवाय या गडाचा आणखी एक संदर्भ म्हणजे प्रख्यात साहित्यिक आणि दुर्गप्रेमी श्री. गो.नि.दांडेकर उर्फ अप्पा यांनी गडांच्या पार्श्वभुमीवर काही पुस्तक लिहीली. उदा. राजमाचीच्या पार्श्वभुमीवर “माचीवरील बुधा”, राजगडाच्या पार्श्वभुमीवर “वाघरू”, तुंगच्या पार्श्वभुमीवर “पवनाकाठचा धोंडी”, कर्नाळ्याच्या पार्श्वभुमीवर “जैत रे जैत”. तसेच त्यांनी या जननीच्या दुर्गच्या पार्श्वभुमीवर एक कांदबरी लिहीली आहे, “त्या तिथे रुखातळी”.

जननीचा दुर्ग परिसराचा नकाशा

मुंबईहुन जननीचा दुर्ग किल्ल्यास भेट देण्यासाठी सर्वप्रथम महाडमार्गे वरंधा घाट गाठावा लागतो. मुंबई ते वरंधा घाट हे अंतर १९२ कि.मी असुन वरंधा घाटात आल्यावर तेथुन ८ कि.मी अंतरावर शिरगाव आहे. शिरगाव पार केल्यावर पुढील वळणावर उजवीकडे दुर्गाडी गावाचा फाटा लागतो. पुण्याहुन भोरमार्गे आल्यास हा फाटा शिरगावच्या अलीकडे डाव्या बाजुस आहे.

शिरगावातून दिसणारा दुर्गाडी / जननीचा दुर्ग ईथून जाताना उजव्या हाताने वर चढायचे.दुर्गाडी हे किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव शिरगाव पासुन ४.५ कि.मी. अंतरावर आहे. पुण्याहून भोरमार्गे दुर्गाडी हे अंतर १०२ कि.मी आहे पण भोरपासून वरंधा घाटाचा रस्ता अतिशय खराब आहे.

गावकरी याला दुर्गाडीचा किल्ला म्हणून संबोधतात.

शिरगाव गावातून देखील एक वाट आहे परंतु तेथे उभा चढ आहे. दुर्गाडी गावातून किल्ल्याला जायची वाट सोपी आणि कमी चढाची आहे. शिरगाव गावातून किल्ल्याच्या दिशेने पाहता, डावीकडे जी खिंड दिसते त्याच्या पलीकडे दुर्गाडी गाव आहे.

  दुर्गाडी गावात हनुमान मंदिराकडे आल्यावर रस्त्याच्या उजवीकडे एक कच्चा रस्ता गावामागील टेकडीवर असलेल्या जननीदेवीच्या मंदिराकडे जातो. गावकऱ्यांनी किल्ल्यावरील देवीचे मंदिर अलीकडील काळात या टेकडीवर बांधले आहे. हे अंतर साधारण १.५ कि.मी. असुन खाजगी वाहनाने आपल्याला या मंदीरापर्यंत जाता येते. यामुळे गड चढण्याचा अर्धा तास कमी होतो. मुक्कामासाठी मंदिर योग्य आहे पण पाण्याची सोय नाही.
मंदिरात ‘जनी अंधारी बाजी’ अशी पाटी. मूळच्या देवळीवर सभामंडप बांधून काढलेला. मंदिरासमोर काही मूर्ती आणि ५-६ वीरगळ मांडून ठेवलेले.
      दुर्गाडीहून 
दुर्गाडीहून त्या खिंडीपर्यंत एकदम सोप्पा रस्ता आहे.

या वाटेने थोडे वर आल्यावर समोरच दक्षिणोत्तर पसरलेला गडाचा डोंगर दिसतो. या डोंगराची एक धार पुर्वेकडे आपल्या डाव्या बाजुस असलेल्या खिंडीत उतरलेली दिसते. खिंडीत उतरलेल्या या धारेवरूनच गडावर जाण्याचा मार्ग आहे.याठिकाणी एक वीरगळ पहायला मिळतो.वीरगळावर शिवलिंगपूजा करणारे साधक आणि वीराला स्वर्गात घेऊन निघालेले देवदूत/ अप्सरा हे नेहमीचे दृष्य दिसते. वास्तविक हा गड तसा दुय्यम, इथे कोणती लढाई झाल्याची नोंद नाही, तरीही हा वीरगळ कोणाचा ? याचे उत्तर मिळत नाही. शिरगावातुन किल्ल्यावर येणारी वाट या खिंडीतच येते.

मंदिराच्या मागील बाजुने वर चढत जाणारी वाट जननीच्या गडावर जाते. या वाटेने गावकऱ्यांची सतत ये-जा असल्याने वाट चांगलीच मळलेली आहे. पुढची वाटचाल उघड्या-बोडक्या उभ्या दांडावरून आहे.सहाजिकच उन्हा असेल तर हा टप्पा त्रासदायक होतो.

या ठिकाणी गडावर जाण्याची दिशा बाणाने दर्शविली आहे. येथुन डोंगर चढुन दोन तीन पठारे पार करत आपण किल्ल्याच्या डोंगराखाली येतो. येथुन थेट किल्ल्यावर जाणारी वाट नसुन किल्ल्यावर जाण्यासाठी आपल्याला या डोंगराला वळसा घालुन जावे लागते. हि वाट घनदाट जंगलातुन जाते. या वाटेने आपण किल्ल्याखालील डोंगराच्या दुसऱ्या टोकावर येतो.
या ठिकाणी गावकऱ्यांनी लहानशी घुमटी उभारलेली आहे. शिरगावातुन गडावर येणारी दुसरी वाट या घुमटीकडे येते. माथ्याला अर्धवळसा घालत आडव्या वाटेने गडाच्या ईशान्य धारेवर आपण पोहोचलेलो असतो.धारेवरून पल्याड जननी दुर्गाचा कातळमाथा आणि पदरातल्या गर्द देवराईची झाडी खुणावू लागलेली असते.
आपण पोहोचलेलो असतो.धारेवरून पल्याड जननी दुर्गाचा कातळमाथा आणि पदरातल्या गर्द देवराईची झाडी खुणावू लागलेली असते. 

येथुन गडावर जाण्यासाठी एकच वाट असुन हि वाट कड्याला लागुन पुढे जाते.त्या पुढे धारे वरून चढायच आणि मग कड्याला डावीकडे ठेऊन हिरव्यागार जंगलातून वळसा मारायचा.

  
खांब टाके
माथ्याच्या २० मी अलिकडे आहे डावीकडे उतरत जाणारी वाट. या वाटेने खाली उतरले असता कातळात कोरलेली पाण्याची तीन टाकी दिसतात. यातील दोन टाकी मातीने बुजलेली असुन तिसऱ्या खांबटाक्यात पिण्यायोग्य पाणी आहे. कातळात खोदत नेलेलं दोन साधे खांब असलेलं पाण्याचं टाके. नक्कीच जुनं. फार उपसा नसल्याने प्यावसं वाटावं, असं नितळ नाही. अगदीच पाणी जवळ नसेलच, तर पाणी गाळून घेता येईल.


शेजारी एक कोरडं टाकं अर्धवट खांबांची खोदाई करून सोडलेलं. पल्याड ओहोळापाशी तिसऱ्या टाक्याची खोदाई सुरुवातीलाच सोडलीये. टाकी पाहुन मागे फिरावे व जननी देवीच्या मंदिरात यावे. मोहनगडाची यापुढची वाट बहुतांशी कातळातून, त्यामुळे ठिकठिकाणी कातळात साध्या पायऱ्या खोदलेल्या.


 

कुठेकुठे पायऱ्या खणताना लावलेल्या सुरुंगासाठी खणलेले खळगे. इतक्या सगळ्या पायऱ्या आणि सुरुंगाच्या खुणा बघता या पायऱ्या नक्की कधीच्या – मूळच्या किल्ल्याच्या, की अलिकडच्या काळात गडावर देवीला येणाऱ्या भाविकांच्या सोईसाठी खणलेल्या हे सांगणं अवघडचं.
पायथ्यापासुन मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी दिड ते दोन तास लागतात.

गडावर मुक्काम करायचा असल्यास ४-५ जण या मंदिरात राहू शकतात. मंदिरात जननी मातेची सुंदर घडीव मुर्ती असुन आवारात तुळशी वृंदावन व नंदी आहे. भिडे नामक स्थानिक भक्ताने इथल्या जुन्या जोत्यावर नवीन जननीचं मंदिर बांधून काढलंय. ते जुनं जोतं मंदिराचंच होतं, की किल्लेदाराच्या घरट्याचे हे सांगणे अवघड.मंदिराच्या मागील बाजुने माथ्यावर जाण्यासाठी वाट असुन माथ्यावर गवतात लपलेला एक लहान चौथरा वगळता इतर कोणतेही अवशेष दिसुन येत नाही.

मंदिरा मागील पाउल वाटेने वर चढल्यावर आपण किल्ल्याच्या टोकावर पोहोचतो. दुर्गाडी पायथ्यापासून ३०० मी आणि समुद्रसपाटीपासून ११०० मी उंचावर आलेलो. गडावरून अग्गदी जवळ बघितल्यास ६-७ घाटवाटा सहजी दिसल्या – वाघजाई, चिकणा, कुंभेनळी, चोरकणा, कामथे, न्हावणदीण आणि वरंध. या घाटांवर नजर-नियंत्रण ठेवणारं, टेहेळणीचं ठिकाण म्हणून जननीचा दुर्गाचे महत्त्व. इथून नैऋत्येला प्रतापगड, वायव्येला रायगड-पोटला डोंगर ,तळ्ये गावाजवळचं जननीचं शिखर,खाली कोकणात मंगळगड उर्फ कांगोरी दुर्ग उठवलेला,वायव्येला कावळ्या व दक्षीणेला रायरेश्वरचे पठार आणि उत्तरे व पश्चिमेला सह्यकण्यामधील घाटवाटा (फडताड, शेवत्या, भिकनाळ, मढेघाट, उपांड्या, आंबेनळी, गोप्याघाट) आणि उत्तरेला तोरणा-राजगड सहजीच नजरेसमोर होते. ३६० अंशातल्या सह्याद्रीदर्शनाने आणि भर्राट वाऱ्याने आपण फ्रेश झालेले असतो.
गडावर सपाटी अशी नाहीच शिवाय तटबंदी, बुरुज यासारखे कोणतेही बांधकाम दिसत नाही त्यामुळे हा किल्ला असावा का? असा मनात प्रश्न आल्याशिवाय रहात नाही. फारतर मोहनगड जावळीच्या खोऱ्यापासून हाकेच्या अंतरावर असल्याने, प्रतापगडाच्या युद्धाच्या आधी मोहनगडावरही थोडी पूर्वतयारी केली गेली असू शकेल. त्यामुळे पत्रात उल्लेख केल्या प्रमाणे बाजींनी दुर्गाडी / मोहनगड / जासलोडगड कितपत वसवला असेल या बद्दल शंकाच येते. एकूण केवळ घाट वाटांवर लक्ष ठेवण्याकारीताच दुर्गाडी चा वापर झाला असेल. तोच मोहनगड वा जासलोडगड आहे का याबद्दल अजूनही शंकाच येते.
तरीही ईथला अनवट निसर्ग अनुभवायला आणि भन्नाट भटकंतीचा अनुभव घेण्यासाठी जननीच्या दुर्गला जरुर भेट द्या. https://www.youtube.com/embed/XhGqNGdb36k

जननीच्या दुर्गाची व्हिडीओतून सफर

माझे सर्व लिखाण तुम्ही एकत्रित वाचु शकता
भटकंती सह्याद्रीची

संदर्भग्रंथः-
१) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
२) शोध शिवछत्रपतींच्या दुर्गांचा- सतिश अक्कलकोट
३) साईप्रसाद बेलसरे, समीर पटेल यांचे लिखाण
४) त्या तिथे रुखातळी- गो.नि.दांडेकर

कावळ्या

  पावसाळ्यात वरंधा घाट हे पर्यटकांचे आवडते पर्यटनस्थळ आहे. पावसाळ्यात या ठिकाणी गर्दी ओसंडुन वाहते पण या घाटावरचा पहारेकरी असलेला कावळा उर्फ कौला किल्ला मात्र कोणाच्याही खीजगणीतही नसतो.  किल्ले कावळ्या  रूढार्थाने काही मोठा किल्ला नाही, वरंध घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि टेहळणीसाठीच याचा उपयोग केला गेला. कदाचित  चंद्रराव मोऱ्यांचा जो वाडा शिवथरघळीच्या माथ्यावर आहे,  त्याच्या संरक्षणार्थ, दूरवरून येणाऱ्या शत्रूची टेहळणी करण्यासाठी आणि इतर जवळच्या दुर्गांशी संपर्क साधण्यासाठीहि कावळ्याचा वापर होत असावा.            घाटवाट तेथे किल्ला हे प्राचीन काळापासून रूढ झालेले एक समीकरण आहे. कोकणातील रायगड व घाटमाथ्यावरील पुणे यांना जोडणारा महत्वाचा घाटमार्ग म्हणजे वरंधा घाट. प्राचीन काळापासून वापरात असलेल्या या वरंधा घाटाच्या रक्षणाकरता व टेहळणीसाठी कावळा किल्ला बांधला गेला. वरंधा घाटमार्ग सतत वापरात राहील्याने ब्रिटिशांनी इ.स.१८५७ मध्ये या घाटमार्गाचे पक्क्या रस्त्यात रुपांतर केले. कावळा किल्ल्यास भेट देण्यासाठी सर्वप्रथम आपल्याला वरंधा घाट गाठावा लागतो. 

    कावळ्या किल्ला फोडून केलेला वरंधा घाट
    वरंधा घाटाच्या ऐन माथ्यावर, डोंगराची एक सोंड दक्षिणोत्तर पुढे गेली आहे. त्यावरच कावळ्या किल्ला उभा आहे. किंबहुना कावळ्याच्या एक मांडीवर वरंधा घाट आहे तर दुसऱ्या मांडीवर शिवथर घळ नि चंद्रराव मोऱ्यांचा वाडा आहे. पावसाळ्यात वरंधा घाटातून अनेक जलप्रपात दिसतात, त्यामुळे वरंधा घाट पर्यटकांचा आवडते ठिकाण आहे.  पण भजी खाताना सर्वसामान्य पर्यटकाला ह्या दुर्गाबद्दल काहीच माहिती नसते.

कावळ्या किल्ला आणि वरंधा परिसराचा नकाशा
      कावळ्या किल्ल्याला दोन मार्गे जाता येते. १) पुण्यावरुन जायचे असेल तर पुणे-कापुरहोळ-भोर असे जाता येईल. पुण्याहून भोरमार्गे वरंधा घाट हे अंतर १०५ कि.मी आहे पण भोरपासून वरंधा घाटाचा रस्ता अतिशय खराब आहे. २) मुंबईवरुन जायचे असेल तर मुंबई-महाड-वरंधा घाट असे जाता येईल. मुंबईकरांना महाडमार्गे वरंधा घाटात जाणे सोयीचे असुन हे अंतर १९२ कि.मी. आहे.        पुण्यावरुन भोर-हिर्डोशीमार्गे वरंधा घाटात जाताना रोहिडा, रायरेश्वर, मोहनगड असे दुर्ग दर्शन देत असतात.भोरकडून हिरडस मावळातून वरंधाघाटाकडे चढत येणारा रस्ता सह्यधारेवर जिथे पोहोचलो, ते ठिकाण ‘धारमंडप’. धारमंडपापासून समोर अस्ताव्यस्त पसरलेला एक डोंगर खुणावत असतो. सह्यकण्यावर तीन बाजूंनी कातळकड्यांचे संरक्षण लाभलेला हा डोंगर आहे- दुर्ग कावळ्या. वरंधा घाटात पूर्ण चढून गेल्यावर डावीकडे वाघजाईचे मंदिर आणि टपरीवजा हॉटेल्स लागतात. 

येथे चौकशी केल्यावर कोणीही वाट दाखवतात. या खिंडीत वळणावर किंवा वाघजाई मंदिरापाशी गाडी लावता येते.ह्या टपऱ्यांपासून थोडे पुढे आले कि समोर २-३ बांधीव पायऱ्या नि एक चौथरा दिसतो. येथे गाडी लावून कावळ्याची चढण सुरू होते.  उन्हाळ्यात गडावर पिण्यायोग्य पाणी नसल्याने सोबत पुरसे पाणी घेऊनच किल्ल्याची वाटचाल सुरु करावी.

     तर मुंबईकडून जाताना महाडमार्गे वरंधा घाटातून वर आल्यानंतर पुणे जिल्हा व रायगड जिल्ह्याची हद्द जेथे मिळते त्या खिंडीतच कावळ्या किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाट आहे. वरंधा घाट बनवताना हि खिंड फोडुन मोठी करण्यात आली आहे.

कावळ्या गडाचा नकाशा

वाटेच्या सुरवातीस दोन टप्प्यात असलेल्या १५-२० पायऱ्या लागतात. या पायऱ्या चढुन गेल्यावर आपण एका चौथऱ्यावर पोहोचतो.
 हेअरपीन वळण असणारा वरंधा घाट

   येथे डावीकडील बाजुस खाली उतरत जाणाऱ्या १०-१२ बांधीव पायऱ्या असुन खालील बाजुस बुरुजाचे गोलाकार बांधकाम आहे. किल्ला येथुन बराच दूर असल्याने या स्थानाची एकुण रचना पहाता या ठिकाणी किल्ल्याच्या वाटेवरील अथवा घाटवाटेवरील मेट असावे असे वाटते.  येथुन समोर कडा उजवीकडे व दरी डावीकडे ठेवत सरळ जाणारी वाट दिसते. गडाच्या डोंगरावर असलेले गवत गावकरी गुरांसाठी कापुन आणत असल्याने हि वाट चांगलीच मळलेली आहे. या वाटेने साधारण १५ मिनिट चालल्यावर एक छोटा चढ चढून आपण लहानशा सपाटीवर येतो.

 कावळ्यागडाच्या पुर्व टोकाला चिकटलेला न्हावीण सुळका. या न्हावीण सुळक्याजवळून न्हावंदीन हि घाटवाट खाली सुनेभाउ गावात उतरते.आता मात्र हि वाट वापरात नाही. 

  या सपाटीवरून उजवीकडे न्हावीण सुळका तर डावीकडे उत्तरेला लांबवर किल्ल्याच्या टोकावरील बुरुजावर भगवा झेंडा फडकताना दिसतो. किल्ला याच भागात असल्याने त्या दिशेने आपली वाटचाल सुरु करायची. येथे समोर असलेली टेकडी चढुन गेल्यावर वर लहानशी सपाटी लागते.  हि सपाटी उतरून पुढील उंचवटा पार करताना चढताना या उंचवट्याखाली तटबंदीचे अवशेष दिसुन येतात. हा उंचवटा पार करून पुढे आल्यावर परत खाली उतरताना दरीच्या काठाच्या दिशेने काही प्रमाणात शिल्लक असलेली उध्वस्त तटबंदी पहायला मिळते. तटबंदी पाहुन पुढील उंचवटा पार करत आपण गडाच्या मुख्य सपाटीवर येतो.  या ठिकाणी कातळात कोरलेली दोन टाकी असुन यातील एक टाके पुर्णपणे मातीने भरलेले आहे तर दुसरे टाके दुर्गप्रेमींनी माती काढुन साफ केलेले आहे. या टाक्यात पाणी आहे पण तुर्तास ते पिण्यायोग्य नाही.  टाक्याच्या मागील बाजुस टेकाड असुन या टेकाडावरील माती टाक्यात येऊ नये यासाठी लहान दगडी भिंत बांधलेली आहे पण सध्या हि भिंत देखील टेकाडावरून येणाऱ्या मातीखाली गाडली गेली आहे

 टाक्याशेजारी नव्याने बांधलेली विटांची उध्वस्त घुमटी असुन त्यात तांदळा आहे. या भागात बऱ्यापैकी सपाटी असली तरी मोठ्या प्रमाणात जंगल वाढलेले आहे व बहुतांशी अवशेष या जंगलात लुप्त झाले आहेत.  किल्ल्यात प्रवेश केल्यापासुन दिसणारा भगवा ध्वज टाक्यामागे असलेल्या टेकाडावरील बुरुजावर आहे. या बुरुजाकडे जाण्यासाठी टाक्यामागे असलेल्या पायवाटेने हा उंचवटा चढुन जावे.   उंचवट्यावर कारवीच्या झाडीत लपलेला घडीव दगडात बांधलेला एक चौथरा पहायला मिळतो. या ठिकाणी गडाची समुद्रसपाटी पासुन उंची १९८० फुट आहे. 

चौथरा पार करून पुढे आल्यावर गडाच्या टोकावर असलेल्या बुरुजावर फडकणारा भगवा झेंडा नजरेस पडतो. या झेंडा बुरुजावर आल्यावर आपली गडफेरी पुर्ण होते.  घाटातील खिंडीतून या बुरुजावर येण्यासाठी एक तास लागतो. कावळ्या गडावरुन दिसणारा शिवथरघळीचा परिसर कावळ्या गडावरुन ईशान्येला दिसणारा राजगड  थेट उत्तरेला दिसणारा तोरणा उर्फ प्रचंडगड

नैऋत्येला दिसणारा मंगळगड

बुरुजावरून सह्याद्रीच्या रांगेत पसरलेले वरंधाघाट,मढेघाट, गोप्याघाट,शेवत्याघाट या घाटवाटा तर राजगड, तोरणा, रायगड हे किल्ले व शिवथरघळचा परिसर नजरेस पडतो.

वळणावळणाची वाट असलेला वरंधा घाट आणि खाली गाव
 येथुन टाक्याकडे परत जाण्यासाठी दोन वाटा आहेत. एकतर आल्या वाटेने परत मागे फिरावे किंवा बुरुजाकडून एक वाट उजवीकडे झाडीत उतरते. या वाटेनी दाट झाडीतून उतरत १० मिनिटात बुरुजाच्या उंचवट्याला उजव्या बाजुने वळसा घालत आपण पाण्याच्या टाक्यापाशी येतो. येथुन आल्यावाटेने खिंडीतुन वाघजाई मंदिराकडे परतता येते.  अनेक ठिकाणी आपल्याला वरंधा घाटामुळे कावळा किल्ला दोन भागात विभागल्याचे वाचनात येते. आपण आता पहिला तो किल्ल्याचा उत्तरेकडील भाग आहे तर दक्षिणेकडचा भाग हा घाटातील वाघजाई मंदिराच्या वरील बाजुस आहे.  वाघजाई मंदिराकडून भोरच्या दिशेने निघाल्यावर साधारण २०० फुटावर रस्त्याच्या उजवीकडे एक मळलेली पायवाट वर डोंगरावर जाताना दिसते. या वाटेने ७-८ मिनिटे वर चढल्यावर वाटेला उजवीकडे व डावीकडे असे दोन फाटे फुटतात.

 यातील डावीकडील वाटेने थोडे पुढे गेल्यावर एकामागे एक अशी कातळाच्या पोटात खोदलेली पिण्यायोग्य पाण्याची आठ टाकी नजरेस पडतात. यातील एक टाके जोडटाके असुन या टाक्याच्या पुढील बाजुस जनावरांना पाणी पिण्यासाठी चर खोदण्यात आला आहे. घाटातील खाद्यविक्रेते या पाण्याचा वापर करत असल्याने टाक्याकडे येणारी वाट चांगलीच मळलेली आहे. टाकी पाहुन मागे फिरावे व डावीकडील पायवाटेने पुढे आल्यावर वाघजाई मंदिराकडे पोहोचतो. 

हे वाघजाई देवीचे मुळ ठिकाण असुन स्थानिकांनी त्यावर सिमेंटचे लहानसे मंदिर उभारलेले आहे.

  मंदिराच्या पुढील भागात खाली उतरण्यासाठी कातळात कोरलेली वाट असुन या वाटेच्या खालील दोन्ही बाजुस कातळात कोरलेल्या लहान देवड्या आहेत. या वाटेने घाटाच्या दुसऱ्या बाजुस सहजपणे उतरता येते. गडाच्या या भागात फिरताना कोठेही गडपणाच्या खुणा दर्शविणारे तटबंदी, बुरुज, चौथरा यासारखे अवशेष दिसुन येत नाही. हे पाहता या ठिकाणी किल्ला असेल काय? यावरच प्रश्नचिन्ह उभे राहते. या ठिकाणी किल्ला नसुन हा बहुदा घाटवाटेचाच एखादा भाग असावा असे वाटते. या ठिकाणाची आपली गडफेरी अर्ध्या तासात पुर्ण होते.  किल्ल्याचे हे दोन्ही भाग फिरण्यासाठी अडीच तास पुरेसे होतात.        कावळा किल्ला रायगड किल्ल्याच्या सरंक्षण फळीत असल्याने याला दुहेरी महत्व आहे. शिवथरघळीच्या माथ्यावर असलेल्या चंद्रराव मोऱ्यांच्या वाडयाच्या रक्षणासाठी तसेच दूरवर शत्रूची टेहळणी करण्यासाठी व इतर रायगडच्या प्रभावळीतील इतर किल्ल्यांशी संपर्क साधण्यासाठी कावळ्याचा वापर होत असावा. डेक्कन कॉलेजातील पूरातत्त्व विभागाचे अभ्यासक सचिन जोशी यांनी शिवपूर्व काळातील जासलोडगड उर्फ मोहनगड म्हणजे जननीचा डोंगर असे मत मांडले आहे पण काही जेष्ठ इतिहास संशोधकांच्या मते जननीच्या डोंगरावर फारशी सपाटी नसल्याने सध्या कावळ्या नावाने प्रचलित असणारा जोडकिल्ला हा जासलोडगड-मोहनगड असावा. जासलोडगड उर्फ मोहनगडाचा उल्लेख शिवाजी महाराजांनी १३ मे १६५९ रोजी बाजीप्रभू देशपांडे यांना लिहिलेल्या पत्रात येतो. त्यात हिरडस मावळात ओस पडलेला जासलोडगड हा किल्ला परत वसविण्यासाठी २५ सैनिकांसह पिलाजी भोसले यांची किल्लेदार म्हणुन नेमणूक केल्याचे दिसुन येते. या पत्रात ते बाजीप्रभुना किल्ल्याचे नामकरण मोहनगड असे करून किल्लेदाराचा वाडा, सैनिकांसाठी निवारा व किल्ल्याची मजबुती करून नंतरच गड सोडण्याची सुचना करतात.  हिरडस मावळातील एका गडाच्या बंदोबस्ताची कामगिरी बाजीवर सोपवताना त्यांनी पाठविलेल्या एका पत्रात महाराजांनी लिहीले होते.
“मशहुरुल अनाम बाजप्रभु प्रति राजे सिवाजीराजे………कासलोडगड हिरडस मावळामधे आहे. तो गड ऊस पडला……याचे नाव मोहनगड ठेउनु किला वसवावा यैसा तह…….तरी तुम्ही……मोहनगड गडावरी…..अळंगा मजबूत करुनु……किला मजबूत करुनु……तुमी किल्याखाली उतरणे मोर्तुबसुद.”
या पत्रावर तारीख आहे, सुहुर सन तिसा खमसैन व अलफ छ. रमजान १ (दि. १३ मे १६५९). म्हणजे अफजलवधापूर्वीचा हा हुकूम होता. नंतर बाजीप्रभु पन्हाळाप्रांतीच्या मोहिमेत महाराजांसोबत होते.           कासलोडगड हिरडस मावळामध्ये आहे. तो गड ओस पडला होता. त्याचे नाव मोहनगड असे ठेऊन किल्ला वसवावा असे ठरवून पिलाजी भोसले यांस त्या किल्ल्याचा हवाला देऊन पाठविले आहे आणि त्यांच्याबरोबर किल्ल्याच्या शिबंदीकरिता २५ लोक पाठविले आहेत. तरी तुम्ही त्यांना पंचवीस लोकांबरोबर मोहनगड किल्ल्यावर ठेवणे आणि किल्ल्याच्या हवालदारास घर व लोकांना अळंगा करून द्याल व पावसापासून त्रास होणार नाही अशा करून देणे. नाहीतर सजवंज करून द्याल.          किल्ल्यावर लोक राहतील त्यांना त्रास होणार नाही असे हवालदारास घर व लोकांना अळंगा व एक बखळ सज्ज करून देणे. तुम्ही याप्रमाणे काम विल्हेवार लावून द्याल असा आम्हाला भरवसा आहे. म्हणून तुम्हाला लिहिले आहे. तरी या लिहिण्यानुसार किल्ला मजबूत करून देणे. मग तुम्ही किल्ल्याखाली उतरणे.       छत्रपती शिवाजी महाराजांनी घेतलेल्या मोहनगडाचे नेमके ठिकाण वरंधा घाटात नीरा नदीच्या उगमाजवळ हा किल्ला आहे जासलोडगड उर्फ मोहनगडाचा उल्लेख १३ मे १६५९ रोजी बाजीप्रभू देशपांडे यांनी लिहिलेल्या पत्रात येतो हा किल्ला मावळात असून तो ओस पडल्याचे या पत्रात म्हटले आहे खुद्द शिवाजी महाराजांनी मोहनगडाचा उल्लेख महाराजांच्या किल्ल्यात आहे हे बरोबरच आहे असे सांगून घाणेकर म्हणाले की ज्येष्ठ दिवंगत लेखक गो. नी. दांडेकर या किल्ल्यास प्रेमाने कैवल्यगड असे टोपण नाव देऊनही संबोधत असत आपण म्हणत असणारा कावळा किल्ला हा मोहनगडाचाच एक भाग असावा कारण असे अनेक जोडकिल्ले शिवकालात आढळतात लोहगड-विसापूर, पुरंदर-वज्रगड जसे जोडकिल्ले आहेत तसा कावळ्या किल्ला व मोहनगड हे जवळचे किल्ले असावेत. या कावळ्यागडाच्या भेटीला जाताना काही गोष्टी मात्र लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
१) सर्वात महत्वाचे म्हणजे सोपा वाटला तरी कावळ्या चांगलीच दमछाक करणारा आहे. वाटा चांगल्याच चकवा देणार्‍या आहेत. शिवाय वाटचालही लवकर संपत नाही.
२)  गडावर पिण्यायोग्य पाणी नाही, त्यामुळे सोबत पुरसे पाणी असणे आवश्यक.
 ३) गुरांचा वावर असल्याने अनेक ढोरवाटा फुटलेल्या आहेत, त्या ओळखून शक्यतो मुख्य वाटेने चालावे. ढोरवाटा कड्याच्या बाजूस जाऊन एकदम अवघड होतात. घसरल्यामुळे अपघाताची शक्यता आहे. संदर्भग्रंथः-
१) सांगाती सह्याद्रीचा- यंग झिंगारो ट्रेकर्स
२) शोध शिवछत्रपतीच्या दुर्गांचा- सतिश अक्कलकोट
३) पुणे जिल्हा गॅझेटीयर
४) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
५) http://www.durgbharari.com  हि वेबसाईट
५) तुषार कोठावदे, साईप्रसाद बेलसरे यांचा ब्लॉग

कुर्डुगड

सह्याद्री डोंगररांगांमुळे महाराष्ट्राचे कोकण किनारपट्टी सह्याद्रीची रांग व त्यावरील पठार किंवा घाटमाथा असे तीन भाग पडले आहेत. येथील राज्यकर्त्यांचा प्राचीन काळापासून परदेशासी व्यापार चाले. कोकण किनारपट्टीवर उतरणारा माल विविध घाटमार्गांनी घाटमाथ्यावरील बाजारपेठांमध्ये जात असे. त्यामुळे या परिसरात संपन्न बंदरे, शहरे, बाजारपेठा तयार झाल्या. त्याकाळी वापरण्यात येणारी शिडांची गलबते समुद्रातून खाडी मार्गे नदीत आतपर्यंत येत. भिर्‍याला ऊगम पावणारी कुंडलिका नदी अरबी समुद्राला कोर्लई जवळ मिळते. प्राचीन काळा पासून कुंडलिका नदीतून व्यापार चालत असे. घाटावर जाणारा माल विविध (ताम्हणी, थळ घाट इत्यादी) घाटमार्गंनी घाटमाथ्यावरील बाजारपेठेत जात असे. या व्यापारी मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी बंदर, घाटमार्ग व घाटमाथा अशी किल्ल्यांची साखळी उभारली जात असे. पुणे आणि रायगड जिल्ह्यांच्या सीमेवरून पसरत गेलेली सह्याद्रीची रांग ही भटक्यांना नेहमीच साद घालणारी. सह्याद्रीच्या या भागातुन अनेक घाटवाटा खाली कोकणात उतरताना दिसतात.

       पैकी ताम्हिणी घाटाच्या व्यापारी मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी कुर्डुगड (विश्रामगड) हा किल्ला बांधण्यात आला होता. कुर्डुगड ऊर्फ विश्रामगड किल्ला रायगड व पुणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर पुण्याहून कोकणात उतरणाऱ्या ताम्हणी घाटाच्या वेशीवर आहे. सुळक्याच्या आकाराचा माथा असलेला कुर्डुगड किल्ला किंवा विश्रामगड सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेत नसुन सह्याद्रीधारेपासून वेगळा सह्याद्रीच्या कोकणात उतरणाऱ्या एका धारेवर वसलेला आहे. रायगड जिल्ह्याच्या माणगाव तालुक्यात माणगावच्या ईशान्येस सुमारे २१ कि.मी. अंतरावरील सह्याद्रीच्या एका अलग झालेल्या समुद्रसपाटीपासून सुमारे ६१० मी. उंच सुळक्यावर हा किल्ला आहे. तो पंत सचिवांच्या भोर संस्थानात जाणा-या देव खिंडी वर नजर रोखून बसला आहे. जवळील कुर्डाई नामक देवीच्या मंदिरामुळे याला कुर्डू असेही म्हणतात.             कुर्डूगडाचा इतिहास पाहिल्यास कुर्डुगडाची बांधणी अंदाजे ११ व्या शतकात शिलाहार राजघराण्याच्या कालावधीत झाली असावी. फारसा परिचित नसलेला कुर्डुगड मोसे खोऱ्यातील पासलकर या शिवाजीराजांच्या समकालीन आणि सहकारी घराण्याच्या अखत्यारीत होता. बाजी पासलकर कुर्डुगडाचा उपयोग विश्रांतीसाठी करीत म्हणून या गडाला विश्रामगड असेही म्हणतात. मराठा काळात शिबंदी ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचा वापर होई. शिवाजीराजांचा धडाडीचा सरदार येसाजी कंक याचं कुर्डूपेठ हे जन्मस्थान.         इतिहासात या किल्ल्याविषयी एक महत्त्वपूर्ण आख्यायिका आहे. कुर्डुगडाच्या दक्षिण भागात खूप उंचावर एक घळ आहे. सध्या या घळीतील वर जाण्याचा मार्ग तुटला आहे. या घळीत एक तपस्वी साधू राहात होते. त्यांचेकडे एक शिवलिंग बाण होता. त्याची बारा वर्षे अखंड पूजा करणा-यास राज्यप्राप्ती होईल असे समजल्याने बाजी पासलकराने तो बाण मिळविला व शिवरायांना नजर केला. पुढे शिवरायांना राज्यप्राप्ती झाली. शिवरायांच्या निधनानंतर हा बाण राजाराम महाराजांच्या बरोबर सिंहगडावर आणला गेला व त्यांच्या मृत्यूनंतर तो राजाराम महाराजांच्या सिंहगडावरील समाधी मंदिरात तब्बल २५० वर्षे होता. इतिहासात चंद्रशेखर बाण या नावाने प्रसिद्ध असलेले हे शिवलिंग साता-याच्या जलमंदिरात पूजेसाठी ठेवले आहे. पुरंदर तहानुसार मुघलांना द्यावे लागलेले किल्ले स्वराज्यात दाखल करून घेण्याची मोहीम शिवाजी महाराजांनी १६७० मध्ये आखल्यावर जूनमध्ये माहुलीगड जिंकल्यावर कर्नाळा, कोहोज व कुर्डुगड स्वराज्यात दाखल झाले. या गडाशी वीर बाजी पासलकर, येसाजी कंक, बाजीचा विश्वासू सेवक येल्या मांग, बाजीचा आश्रित अनंता खुरसुले, जंजि-याचा सिद्दी, थोरले बाजीराव, खंडोजी माणकर, अमृता पासलकर, नाना फडणीस, रामाजी कारखानीस यांचा संबंध काही ना काही कारणांनी आला आहे. १८१८च्या मराठा युद्धात पुण्याच्या ९व्या रेजिमेंटमधील कॅप्टन सॉपीटने एका तुकडीसह देव खिंडीतून येऊन अचानक हल्ला करून हा किल्ला काबीज केला. त्यावेळी किल्ल्यावर किल्लेदार व ४० जणांची शिबंदी होती. त्यावेळी सॉपीटला किल्ल्यावर मोठा धान्यसाठा सापडला.

  कुर्डुगडाला जाण्यासाठी चार मार्ग आहेत.     १)  कुर्डुगड ऊर्फ विश्रामगड किल्ला रायगड व पुणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर रायगड जिल्ह्यात आहे. निजामपूरच्या ईशान्येस असलेल्या १३ कि.मी.वरील जिते खेडय़ातून किल्ल्यावर जाता येत असे. माणगावकडून एस.टी बसने अथवा गाडी मार्गाने डोंगराच्या पायथ्याचे जिते गाव गाठावे . माणगाव निजामपूर- शिरवली- जिते असा तासाभराचा प्रवास करावा लागतो. हा प्रवास एस.टी. अथवा खाजगी वाहनानेही करता येतो. पुर्वी या गडावर जाण्याचा हाच सर्वात सोयीचा मार्ग होता.  परंतु २६ जुलै २००६च्या प्रलयंकारी पावसाने कुर्डुगडाच्या मुख्य वाटेवरील संपूर्ण डोंगर खचून वाहून गेल्यामुळे हा रस्ता बंद झाला असून आता माणगाव-निजामपूर-शिरवली असे एसटीने येऊन शिरवलीहून पायी पाच कि.मी. उंबर्डेपर्यंत यावे लागते. उंबडेंहून कुर्डू पेठ दोन-तीन कि.मी. अंतरावर आहे. जिते गावातून देखील उंबर्डीला जाता येते,यासाठी कुर्डुगडाचा डोगर उजव्या हाताला ठेवून दोन-तीन कि.मी. अंतरावरील उंबर्डी गाव गाठावे लागते. या उंबर्डी मधून सध्या गडावर जाणारी वाट आहे. कुर्डू पेठहून या गडावर जायला पायवाट आहे.

    जिते गावाच्या वाटेवरुन दिसणारा कुर्डुगड
   २ ) मुंबई -पनवेल – पेण मार्गे मुंबई- गोवा महामार्गावरील कोलाड गाव (१२० किमी) गाठावे. कोलाड गावाच्या पुढे डाव्याबाजुला ताम्हणी घाटमार्गे पुण्याला जाणारा रस्ता आहे तो पकडावा. ताम्हणी घाटाच्या अगोदर वरचीवाडी गाव आहे. तेथे मुख्य रस्ता सोडुन उजव्या बाजुला बागड गावाला जाणारा रस्ता पकडावा. हा रस्ता बागड एम आय डी सी – तासगाव – कांदळगाव- बामणवाडी मार्गे किल्ल्याच्या पायथ्याच्या जिते गावात जातो. जिते गावातून साधारणपणे २ ते २.३० तास चालल्यावर आपण चार सहा घरांच्या वाडी जवळ पोहोचतो. येथे शाळा आहे. वाडीतून ३० मिनिटात आपण गडाच्या प्रवेशव्दारात दाखल होतो. मुंबईपासुन पनवेल-पाली-कोलाड-बागड एमआयडीसी -तासगाव -कांदळगाव- बामणवाडी मार्गे १४६ किमी अंतरावर आहे.

    ३) समुद्र सपाटीपासून ८८२ मीटर उंचीच्या कुर्डुगडास जाण्यासाठी मोसे खोर्‍यातूनही जाता येते. त्यासाठी पुणे-पानशेत मार्गे गाडीने जावून मोसे खोर्‍यातील धामणव्हळ गाव गाठावे लागते. 

 धामणव्हळ गावाजवळ असलेले वरसगाव धरणाचे पाणी उर्फ बाजी पासलकर जलाशय. आता याच परिसरात लव्हासा सिटी उभारलेली आहे.
धामणव्हळ गावाजवळून पायवाटेने लिंग्या घाटाच्या माथ्यावर पोहचून लिंग्या घाटाने खाली उतरावे लागते. अर्ध्या घाटातच कुर्डुगडाचा किल्ला आहे. यासाठी धामणगावापासून तीन-तासांची पायपिट करावी लागेल. हा मार्ग जरी अडचणीचा असला तरी निसर्गाची सोबत आणि त्याचे रौद्रत्व मनाला भुरळ पाडणारे आहे. याच परिसरात लवासा सिटी झाल्यामुळे रस्ता वगैरे सोयी झाल्या आहेत.

 धामणव्हळ परिसरात अ‍ॅडव्हेंचर अ‍ॅकॅडमी उभारली आहे, शिवाय दरीचे रौद्र सौंदर्य दाखविणारा “बॉम्बे पॉईंट” हि उभारला आहे.

  लिंग्या उर्फ देव घाटातून दिसणारा कुर्ड्गड
   ४) पुण्यावरुन येण्यासाठी सर्वात सोयीचा मार्ग म्हणजे ताम्हिणी घाटातून आहे. ताम्हीणी घाटातील सर्वात दक्षिणेकडील एका वळणावरुन कुर्डुगड दिसतो. येथे उतरल्यास सर्वात सोयीचे आहे. येथून खिंडीतील वाटेने उंबर्डीला तासा दीडतासात पोहचता येते. त्यामुळे वेळ, श्रम व अंतराची बचत होवू शकते. उंबर्डी हे गडाचे पायथ्याचे गाव पुण्यापासुन मुळशी-विळे-जिते-उंबर्डीमार्गे १२६ किमी अंतरावर आहे

   उंबर्डीमधून सध्या गडावर जाणारी वाट आहे.

  गावाच्या थोडं बाहेर एक पुरातन आणि काहीसं भग्न असं काळ्या पाषाणातलं शिवमंदिर आहे. मंदिरा शेजारून चालायला लागल्यावर सपाटी सुरू होते.

या सपाटीवर एक छोटेसे तळे असुन खुप मोठया प्रमाणावर वस्तीचे अवशेष आढळुन येतात. या अवशेषांचे उल्लेख कुठेच आढळत नाहीत.

   उंबर्डी गावातील मंदिर आणि शाहिद जवानांचा स्मारक . आणि कुर्डुगडावर जाणारा मातीचा रस्ता  दिसत आहे.

एकंदरीत येथील वीरग़ळीचे प्रमाण पहाता येथे नेमके कोणते युध्द झाले होते,हा प्रश्न पडतो.

  या अवशेषांमध्ये घडीव दगडाची लांबलचक भिंत, वाड्याच्या दरवाजाची कमान, घरांचे व मंदिराचे घडीव दगड पाया व इतरही बरेच काही दिसते पण बोध होत नाही. पंधरा-वीस मिनिटांतच किल्ल्याच्या खड्या चढणीला सुरुवात होते. गडाची पायवाट चांगली मळलेली आहे.

गडावर कुर्डुपेठ नावाची छोटी वस्ती असल्यानं पायवाट रोजच्या वापरातली आहे. पायथ्यापासुन कुर्डुपेठपर्यंत विजेचे खांब गेले आहेत त्यांचा माग काढत गेलो की साधारण दीड तासात आपण कुर्डुपेठेत पोहोचतो. वाट फारच दमछाक करणारी आहे. कुर्डुपेठ गावात महादेव कोळी जातीचे सांबरे, सांगळे, पारधी, जोरकर आडनावाचे लोक रहातात. गावातील बरेचजण काम,धंद्यानिमीत्ताने मुंबई-पुण्याला आहेत. जे गावात आहेत ते दुध व्यवसाय किंवा शेती करतात.

विश्रामगडाचा उत्तुंग सुळका गावाच्या मागेच उभा असुन त्याच्यावरचा बुरुजही गावातून स्पष्ट दिसतो. कुर्डुपेठेतुन गडाकडे निघालो की पाचच मिनिटांत डावीकडे कुर्डाई देवीचं अलीकडेच जीर्णोद्धार केलेले कौलारू मंदिर आहे.

 कुर्डाई देवीचे मंदिर आणि पार्श्वभुमीवर कुर्डुगड
या कुर्डाई देवीच्या नावावरूनच विश्रामगडाला कुर्डुगड असं नाव पडलं असावं. मंदिरात देवीची मुर्ती असुन मंदिराच्या बाहेर विरगळ, दीपमाळ व गजांतलक्ष्मीचं शिल्प आहे.

  कुर्डादेवी मंदिरापासून ५ मिनिटांवर झाडीत असलेल्या कुर्डेश्वर मंदिरात पार्वती, विष्णू, गणेश व इतर देवता मूर्ती, शिवलिंग, नंदी व कासव मूर्तीचे अवशेष दिसून येतात.

  लाल बाण  दाखवला आहे तिकडे गजलक्ष्मीची जुनी मूर्ती आहे.
 आता गडाची दिशा पकडून चालत रहायचे.

कुर्डुगडाचा नकाशा

मंदिरापासून पंधरा मिनिटांत आपण किल्ल्याच्या दरवाजात येतो.

  किल्ल्याच्या प्रवेशव्दाराच्या अगोदर डाव्या बाजूला पाण्याच बारमाही टाक असुन कुर्डुपेठ ह्या गावास येथुनच पाणीपुरवठा होतो.  कातळात खोदलेल्या पायऱ्या चढुन उध्वस्त प्रवेशव्दारातून आपला किल्ल्यावर प्रवेश होतो.

येथे येताना वाटेत एक बुरूज, तटबंदीचे अवशेष व कातळात खोदून काढलेला गडाचा भग्न प्रवेशद्वाराचा मार्ग हे दुर्गावशेष पाहावयास मिळतात.

इथुन पुढे किल्ल्याच्या डाव्या अंगानी वाट पुढे जाते आणि वळुन वर उत्तरेकडील हनुमान बुरुजावर येते. येथे आल्यावर प्रथम एका उध्वस्त वास्तूचा चौथरा दिसतो.

याच्या समोर ४ फुट उंचीची कोरीव मिशा, कमरेला खंजीर आणि पायाखाली दैत्याला चिरडणारं मारुतीचं भंगलेली उघड्यावर असलेली हनुमान मूर्ती आपल्या नजरेस पडते. या हनुमानाने आपल्या पायाखाली पनवतीला जखडून ठेवलेले आहे.एकंदर घडणीवरून हि पेशवेकालीन मुर्ती असावी. ही देखणी मुर्ती मात्र सध्या एकसंघ राहिली नाही. मारुतीची अगदी अशीच मुर्ती कोलाडजवळील सुरगडावर  आणि खेडजवळच्या रसाळगडावर आहे. 

येथून पूर्व बाजूला आल्यास खालच्या दरीचे उत्तम दर्शन घडते. याच डोंगर रांगेपलीकडे ताम्हिणी घाट आहे.

येथून उत्तर कडय़ावरील हनुमंत बुरुजावर जाता येते.

कुर्डुगडाचे विशेष म्हणजे त्याच्या सुळक्याच्या पोटात असलेली नेसर्गिक गुहा. छताचा भाग हळुहळु कोसळून ही गुहा निर्माण झाली. मोठय़ा विस्ताराची ही गुहा जमीन समतल नसल्याने वापरण्यायोग्य नाही. दगडांनी भरलेल्या या गुहेत दोनशे माणसं सहजपणे बसू शकतील.हि गुहा साधारण ५० फुट रुंद, १० फुट उंच आणि १२० फुट लांब आहे.  या प्रचंड गुहेच्या छताने माथ्यावरच्या सुळक्याचे वजन कसे पेलले असेल हे पाहून मात्र आश्चर्य वाटते. या गुहेच्या परिसरात पिण्याच्या पाण्याची टाकी व काही बांधकाम केलेले आढळते. एखाद्या दुर्गप्रेमी जोडप्याचे ईथे लग्न लाउन देता येईल इतकी हि गुहा मोठी आहे. गडाचा आणि गडाच्या मध्यभागी असलेल्या सुळक्याचा आकार त्रिकोणी असल्याने सहाजिकच सुळक्याच्या तीनही बाजुला अश्या कपारी आहेत. अर्थात गडाच्या पुर्व बाजुला असलेली गुहा सर्वात प्रशस्त आहे. या भागात पडणार्‍या महामुर पावसाचे प्रमाण गृहित धरले तरी ईथल्या दगडांची झीज किंवा विदारण का झाले हा प्रश्नच आहे.

 गडाच्या मागील बाजुस म्हणजे सह्याद्रीच्या कड्याच्या बाजुस एक उत्तम बांधणीचा बुरूज असून बुरुजाखाली प्रचंड खोल दरी असल्याने या बुरुजास स्थानिक लोक कडेलोटाचा बुरूज असे म्हणतात.

   हा बुरुज आपल्याला घनगडच्या माथ्यावरील बुरुजाची आठवण करून देतो. अर्थात गड छोटा असल्याने आणि ईथे कडेलोट करायची शिक्षा व्हावी असा फार मोठा इतिहास झाल्याचे उदाहरण नसल्याने हा कडेलोटाचा बुरुज असावा अशी शक्यता नाही.  मात्र अजून तरी ह्या बुरुजाची खणखणीत आहे. 

 या बाजुने दक्षीण बाजुचा विस्तृत परिसर दिसतो. जिते गाव, मानगडचा परिसर, कुंभा गाव आणि घोळ गाव असल्लेल्या डोंगररांगा असा सह्याद्रीचा मोठा पॅनोरमा नजरेत सामावत नाही. याच डोंगररांगेपलीकडे रायगड आहे. मात्र रायगड येथून दिसू शकत नाही.

किल्ल्यातच दोन सुळके असुन यातील मोठा सुळका म्हणजेच गडमाथा होय. या सुळक्यावर जायला वाट नाही. सुळक्याला पूर्ण फेरी मारता येते पण काही ठिकाणी वाट पूर्णपणे ढासळलेली आहे.

किल्ल्याच्या मुख्य सुळक्याला एक अजून छोटा सुळका बिलगला आहे. या दोघांच्या मध्ये एक घसाऱ्याची वाट असून ती पार केल्यावर आपण एका नैसर्गिक खिडकीशी पोहोचतो.

ही घळीतली वाट तशी अवघड आणि निसरडी असुन इथे मधमाशांची पोळी असल्यामुळे खबरदारी घ्यावी लागते.

येथुन कोकणातील दुरपर्यंतचा मुलुख सहज नजरेस पडतो. सुळक्याच्या पायथ्याशी बुरुज तसेच तटबंदी असे दूर्गावशेष पहायला मिळतात.

 सुळका पाहुन वळसा घालून पुढे गेल्यावर एक दरड कोसळलेली दिसते. येथुन पुढे जाणे धोकादायक आहे. दरड व मुख्य सुळका यांच्यामधे असलेल्या छोट्याश्या अरुंद खाचेतून सरपटत पलिकडे जावे लागते. यापेक्षा आल्या मार्गाने परत फिरून हनुमानाच्या मुर्तीपाशी याव. तेथुन सुळका डाव्या हाताला ठेवत सुळक्याला वळसा घालुन पुढे यावे. या भागात एक बुरुज व बांधकामाचे बरेचसे अवशेष पहायला मिळतात.

येथुन पुढे गेल्यावर एक पाण्याच टाक दिसत. पाण्याच्या टाक्यापुढेच त्या बाजुने पाहिलेली कोसळलेली दरड या बाजुने पहायला मिळते.          सुळक्यावर दक्षिण बाजुला कोप-यावर किल्ल्यापेक्षा ९० फुट उंचीवर लहानशी चौकोनी गुहा दिसते पण तेथे जाणारी वाट कोसळलेली आहे. गिर्यारोहणाच्या सामानाशिवाय तेथे जाणे शक्य नाही. 

कुर्डुगडाची हि गुहा तेथे जाण्याचा मार्ग ढासळ्याने कित्येक शतके मानवी वावरापासून अस्पर्श होती. मात्र महाडचे दुर्गअभ्यासक डॉ. राहुल वारंगे यांनी पुरातत्व संशोधक श्री. अजय धनावडे यांच्याबरोबर ह्या गुहेत दोर लावून मे २०१५ मध्ये यशस्वी आरोहण केले आणि बरीच नवीन माहिती उजेडात आली. हि गुहा म्हणजे व्यवस्थित कोरलेली दोन खोल्यांची लेणी आहेत. आतले दालन पाण्याने पुर्ण भरलेले आहे. या गुहेच्या पुढे उत्तरेला ६ फुट लांब, सात फुट उंच आणखी एक लेणे आहे. जेव्हा या बाजुचा कातळ काही कारणाने तुटला तेव्हा या लेण्यांकडे जाण्याची वाट नष्ट झाली असणार. अर्थात सध्यातरी आपण हि गुहा खालूनच बघु शकतो.  हे पाहुन परत प्रवेशव्दारापाशी आल्यावर आपली गडफेरी पुर्ण होते. किल्ल्याचा घेर लहान असुन सपाटी फारशी नाही. या किल्ल्याच्या तीन बाजू नैसर्गिक उभ्या कडय़ाच्या असल्याने त्यास नैसर्गिक संरक्षण प्राप्त झाले आहे.

किल्ल्याला एकुण चार बुरुज असुन खडकात खोदलेली पाण्याची तीन टाकी शिवाय काही धान्यकोठारेही आहेत. किल्ल्यावरुन संपूर्ण कोकण परिसर न्याहळता येतो. संपूर्ण गडमाथा फिरण्यास एक तास पुरतो. एकंदरीत फार महत्वाचा गड नसला आणि मोजके अवशेष असले तरी प्रंचड मोठ्या कपारीवजा गुहा आणि कुर्डुगडाचा सुळका आपल्या चांगल्याच स्मरणात राहील. संदर्भः-

१) रायगड जिल्हा गॅझेटीयर

२) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे

३) महाराष्ट्र देशातील किल्ले- चितांमणी गोगटे

४) किल्ल्यांच्या दंतकथा- महेश तेंडुलकर

५) http://www.trekshitiz.com  हि वेबसाईट

६) http://www.durgabharari.com हि वेबसाईट

७) दुर्ग च्या दिवाळी अंकातील डॉ. राहुल वारंगे यांचा लेख

मानगड (Mangad )

मिर्झाराजे जयसिंगाच्या स्वारीनंतर शिवाजी महाराजांना राजधानीच्या दुर्गाची जागा बदलण्याची आवश्यकता वाटली. राजगडावरुन राजधानी रायगडावर हलवली गेली. पण यामध्ये राजधानीच्या मुख्य गडाला भक्कम संरक्षण आवश्यक होते. अर्थातच यासाठी निसर्गाने पुरवलेल्या सुरक्षेबरोबरच मानवनिर्मीत दुर्गांच्या चिलखताची आवश्यकता होती. रायगडाभोवती आधीच काही दुर्ग उभारलेले होते.यात चांभारगड, सोनगड हे दुर्ग होतेच. पण आणखी एक प्राचीन दुर्ग रायगडाच्या घेर्‍यात होता. रायगडावर उत्तरेने हल्ला होउ नये म्हणून वायव्य दिशेला मानगड मजबुत केला. याच बाजुने सुरत, मुंबईकडून येणारी वाट नागोठणे-पाली-कोलाड अशी पाचाड व पुढे रायगडाकडे जात  होती. मोंघल व इंग्रज या स्वराज्याच्या दोन शत्रुंचा रायगडाकडे जाण्याचा मार्ग हाच असल्याने मानगडाला सहाजिकच महत्व प्राप्त झाले होते. मानगड संदर्भातील महत्वाची बाब म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेल्या किल्ल्यांच्या यादीत याचा उल्लेख आहे. महाराजांच्या काळात मानगड पुनर्बांधणी करून अधिक मजबूत  करण्यात आला. शिवपूर्व काळात देखील कोकण आणि दख्खन यांना जोडणाऱ्या सह्याद्रीतील घाट-वाटा प्रचलित होत्या. या घाट-वाटांना सरंक्षण देणे आणि त्या मोबदल्यात जकात वसूल करणे हि त्या काळातील परंपरा होती आणि हे काम या मार्गांवरील हे किल्ले करीत असत. मार्गांचे रक्षण करण्यासाठी गडावर सैन्य ठेवणे आणि व्यापाऱ्यांकडून मिळालेली जकात आणि परिसराची धारा वसुली सुरक्षितपणे गडावर ठेवणे असे दुहेरी काम या किल्ल्यांवर होत असे. कोकणातील निजामपूर-बोरवाडी-मांजुर्णे – कुंभे-घोळमार्गे घाटावरील पानशेत या व्यापारी मार्गाचे रक्षण मानगड करत होता.मानगडची निर्मिती ही राजधानीचा उपदुर्ग म्हणूनच झाली असली तरी गडावरील खोदीव टाक्या त्याच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. सह्याद्रीच्या अजस्र डोंगररांगेला चिकटून एखाद्या टेकडीसारखा असलेला हा मानगड आईचे बोट धरुन उभा असलेल्या मुलासारखा दिसतो. याच गडाची आज आपण सफर करायची आहे.

     या गडावर जाण्यासाठी मुंबई – गोवा मार्गावरील माणगाव हे सोयीचे ठिकाण. माणगावपासून मानगड १७ किमी अंतरावर आहे. माणगावहून बस किंवा रिक्षाने १० किमी वरील निजामपूर गाठावे. तेथून ४ किमी वर बोरवाडी मार्गे ३ किमी वरील मशिदवाडी या मानगडच्या पायथ्याच्या गावात जाता येते. ( रायगडाच्या पायथ्याला असलेले छत्री निजामपूर आणि हे निजामपूर ही दोन वेगळी गावे आहेत).
     कोकण रेल्वेने देखील या परिसरात येउन माणगाव परिसरातील किल्ल्यांची भटकंती करता येते.सकाळी ०६:०० वाजता सुटणारी दिवा – मडगाव पॅसेंजर, १०:०० वाजता माणगावला पोहोचते. मानगड पाहून झाल्यावर लोणेरे गावाजवळील पन्हाळघर पाहून मडगाव – दिवा पॅसेंजर (१७:०० वाजता) गोरेगाव स्थानकात पकडून परत येता येते. केवळ मानगडच पहायचा असल्यास परतीची मडगाव दिवा पॅसेंजर संध्याकाळी ५:१५ वाजता माणगाव स्थानकात येते.
    पुण्याकडून या परिसरात येण्यासाठी ताम्हिणी घाट उतरून निजामपूरला जायचे. येथून रायगडच्या पायथ्याचे गाव पाचाडकडे जाणारा एक फाटा फुटतो. या रस्त्याने जाताना बोरवाडी गाव लागते. बोरवाडी गावातूनच मानगडच्या पायथ्याचे मशीदवाडी गावाकडे जायची वाट फुटते.
     स्वत:च्या वाहनाने रात्री प्रवास करुन पहाटे माणगावला पोहोचल्यास मानगड, कुर्डूगड, पन्हाळघर एकाच दिवशी पहाता येतात, पण त्यासाठी वेळेचे काटेकोर नियोजन करावे लागते. अर्थात या परिसरातील किल्ले आकाराने चिंटुकले आहेत,गड बघायला अवघे दीड-दोन तास लागत असल्याने एखादा किल्ला बघण्यासाठी या भागात येण्यापेक्षा दोन-तीन दिवसाची सवड काढून सोनगड, चांभारगड्,मानगड्,पन्हाळघर, दौलतगड हे सर्व किल्ले बघून होतील. स्वताचे वाहन असेल तर हे नक्कीच शक्य होते.

    गडाच्या प्राचीन इतिहासात डोकावले असता शेवल्या घाटाचा रक्षक म्हणुन याचे स्थान आढळते. मानगडावरील खांब टाके बघता हा गड प्राचीन आहे हे नक्की होते. गडाच्या ढासळलेल्या दरवाज्याच्या कमानीवरील मस्त्य शिल्प बघता या परिसरात शिलाहार राजवट होती का किंवा त्यांची कोणती शाखा नांदत होती हे समजत नाही. मात्र चंद्रराव मोर्‍यांच्या पाडावानंतर मानगड ताब्यात आल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी गडाची पुर्नबांधणी केली हे निश्चित. शिवकाळात मानगडच्या सरनौबतीचे अधिकार ढूले या मराठा घराण्याकडे, हवालदारी गोविंदजी मोरे यांचेकडे तर कारखानीस म्हणुन प्रभु घराणे अशी नोंद आढळते. यांचे वंशज सध्या चाच या पायथ्याच्या गावात आहेत असे वाचनात येते. पुरंदर तहात शिवाजी महाराजांनी मोघलांना जे तेवीस किल्ले दिले, त्यात या मानगडाचा समावेश होता. संभाजी महारांच्या काळात १६८४ साली शहाबुद्दीन खान याने येथील प्रमुख लष्करी ठाणे निजामपूर येथे आक्रमण करतानाच आजूबाजूची खेडी उद्धवस्त  केल्याचा उल्लेख आहे. सरते शेवटी १८१८ साली पुण्याहून देवघर मार्गे कुर्डूपेठेत उतरून अवघ्या ४० सैनिकांच्या जोरावर विश्रामगड घेणाऱ्या कर्नल प्रॉथरच्या सेनेचा कप्तान सॉपीट याने मानगड  काबीज केला असा उल्लेख आहे. इ.स.१८१८ च्या मे महिन्यात कर्नल सॉफीट याने या गडावर ताबा मिळवला व गडाच्या नशीबी इंग्रजांची सत्ता आली. या किल्ल्यामुळेच या तालुक्याला माणगाव हे नाव मिळाले आहे. गडाच्या परिसरातही असंख्य प्राचीन इतिहासाशी नाते सांगणार्‍या गोष्टी आहेत.
    गडाच्या पायथ्याच्या मशीदवाडी गावाबाहेरच काळभैरवाचे मंदिर आहे.

या मंदिराच्या आवारात वेगवेगळ्या काळातील अनेक विरगळ उघड्यावर ठेवलेल्या आहेत.

या मंदिराशेजारीच एक पुरातन उध्वस्त शिवमंदिराचा चौथरा पाहायला मिळतो.

 मंदिराच्या सुमारे तीन फुट उंचीच्या या प्रचंड मोठ्या चौथऱ्यावर भव्य आकाराचा नंदी असून जवळच शिवलिंग आहे. आसपास विखुरलेले कोरीव कामाचे दगड, नंदीची घडण यावरून हे मंदिर हेमाडपंथी असल्याचे जाणवते.
        या गडाच्या बाबतीत एक दंतकथा आहे. मानगडाच्या पायथ्याचे मसजितवाडी गाव मोघलांच्या आमदानीत वसवले असे सांगितले जाते, त्यावरुन या गडाला “मसजितवाडीचा गड” असे नाव आहे. या गावाच्या बाहेर एका मैदानात मंदिराचे जोते, पडक्या भिंती व भग्नावस्थेतील नंदी दिसतो. पुर्वी या ठिकाणी श्रीभवानीशंकराचे मंदिर होते असे म्हणतात. पण जेव्हा मोघलांनी मानगड आपल्या ताब्यात घेतला, तेव्हा त्यांनी या मंदिराचा विध्वंस केला. तेव्हा मंदिराच्या पुजार्याने मुर्ती एका डोहात टाकल्या. पुढे याच मुर्ती तिथून दोन कोसावर म्हणजे ६.५ कि.मी.वर असलेल्या गांगोळी नावाच्या गावातील डोहात प्रगट झाल्या.
     गडाच्या घेर्‍यातील चनाट या गावाजवळील दरीला जोर खोरे आहे. या परिसरात हणमंतराव मोरे आणि शिवाजी राजे यांचे युध्द झाले असे मानले जाते. चनाट परिसरात काही सती शिळा आणि वीरगळ आहेत. पायथ्याच्या मशीदवाडी गावात देखील बर्‍याच वीरगळ पहायला मिळतात. याच गडाच्या परिसरातील निजामपुरला देखील प्राचीन इतिहास आहे. जॉन फ्रायरने सन १६७५ मध्ये निजामपुरचा उल्लेख निशामपोर असा केला आहे. येथे १८६७ पर्यंत माणगाव उपविभागाचे मुख्यालय होते. गावात मराठेकालीन दगडी बांधणीचे तळे आहे. याच तळ्याच्या काठावर हेमाडपंथी बांधणीचे मंदिर होते. ते पाडून त्याचे दगड निजामपुरच्या पश्चिमेला १.५ कि.मी. वर असलेल्या पाणस्पे गावातील मशीदीसाठी वापरले अशी माहिती मिळते. सध्या या तळ्याच्या काठावर गणपती मंदिर आहे. त्याच्याजवळ पालिया आणि सती शिळा आहेत. शिवाय गावात कोरीवकाम असलेली विष्णू मंदिरे आहेत.

20200208_083557

 बोरवाडी गावात असलेला शिवाजी महाराजांचा सिंहासनाधीश पुतळा

20200208_083607

 बोरवाडी गावात गडाची माहिती देणारा फलक


 मानगडाचा नकाशा

  मानगडाला भेट देण्यासाठी माणगावच्या रस्त्यावर असणारे निजामपूर गाव गाठावे. निजामपूर गावातून रायगड पायथ्याच्या पाचाड गावात रस्ता गेला आहे. त्या रस्त्याने पुढे गेल्यास वाटेत बोरवाडी व पुढे मशिदवाडी हे छोटे गाव लागते. बोरवाडी गावातून मानगडाला उजवीकडे थेट रस्ता चढतो.

 मुंबईच्या दुर्गवीर या संस्थेतर्फे निजामपूर ते मशिदवाडी या रस्त्यावर मानगडाचा रस्ता दाखवणारे मार्गदर्शक फलक बसवण्यात आले आहेत.   मात्र बोरवाडी ते मशीदवाडी हा रस्ता विलक्षण अरुंद असल्याने स्वताचे वाहन घेउन मशीदवाडीकडे निघाले असताना समोरुन चारचाकी वाहन आले तर रस्ता काढताना अडचणीचे होते, तेव्हा शक्यतो चारचाकी वाहन बोरवाडी गावात लावावे आणि मशीदवाडीपर्यंतचे अंतर चालत जावे हे उत्तम. बोरवाडी गावातून देखील एक थेट रस्ता मानगडावर जातो. हि वाट गडाच्या उत्तर अंगाने म्हणजे गड उजव्या हाताला ठेउन आपण विंझाई मंदिर असलेल्या खिंडीत येतो. बोरवाडी गावात शिवाजी महाराजांचा सिंहासनारुढ पुतळा आहे.

 दुर्गवीर या संस्थेने लावलेला किल्ल्याची माहिती देणारा फलक

मशीदवाडी गावाच्या पाठीशी एका छोट्या टेकडीवर किल्ले मानगड वसला आहे. मशिदवाडीतून गावातून मानगडावर जाण्यासाठी प्रशस्त पायवाट आहे.गावात येणारा डांबरी रस्ता जिथे संपतो, तेथून सिमेंटचा रस्ता चालू होतो. या रस्त्याच्या टोकाला एक पायवाट डावीकडे जाते. या पायवाटेने किल्ला डाव्या हाताला ठेवून आपण खिंडीपर्यंत येतो. खिंडीत असलेल्या मंदिरामागून पायर्‍यांची वाट गडावर जाते. सध्या गावकऱ्यांनी वाटेवर ठिकठिकाणी “विन्झाई देवीच्या मानगडकडे” अश्या पाट्या बसवल्याने रस्ता चुकण्याची शक्यता राहिली नाही. मशीदवाडी हे अगदी छोटे गाव. मोजून पन्नास घरट्याचे. गावाच्या अगदी पाठीशीच छोट्या टेकडीवर किल्ले मानगड दिमाखात उभा आहे.

 शाळेच्या पाठीमागे जाणारी पायवाट पकडून चढाई सुरु करायची आणि दम लागेपर्यंत अर्ध्या वाटेवरच्या विन्झाई मंदिरात थांबायचे. घड्याळात वेळ लावून चढाई सुरु केली असेल तर दहाव्या मिनिटाला विन्झाईच्या चरणी डोके ठेवायला पोहोचू असा मानगडचा चढ.

 गर्द झाडीमध्ये बांधलेल्या या मंदिरात विन्झाई देवीची शस्त्रसज्ज मूर्ती आहे. मंदिरासमोर काही फुटक्या वीरगळ आहेत तर एक दगडी रांजणसुद्धा आहे.

गडावर मुक्कामाच्या दृष्टीने ट्रेकर मंडळींसाठी हे मंदिर एकदम आदर्श.
       विंझाई मंदिरापासून एक रस्ता पुर्वेकडे सह्याद्रीच्या रांगेत वर चढतो. हा रस्ता जातो “कुंभे” या गावाकडे. सध्या ईथे जलविद्युत प्रकल्पाचे काम सुरु आहे. शिवाय कुंभे गावाजवळ जननीच्या कोंडाजवळ कुंभी नदीवर असलेला आवर्जून पहावा असा आहे. ईथून थेट घोळ गावाला जाता येते आणि तिथून ईच्छा असल्यास कोकणदिवा पहाता येईल. कुंभे गाव ते धनगरवाडामार्गे घोळला पोहचायला चार ते पाच तास लागतात. वाटेत वस्ती नाही, शिवाय वाटही तितकी वापरात नाही, त्यामुळे एखाद्या वाटाड्या असल्यासच या मार्गाने जाणे योग्य होईल.

20200208_103217

 पुढे झाडीत एक थडे बघायला मिळते

Screenshot_20200215-214930

 याशिवाय एक कबर दिसते

Screenshot_20200215-215024

 बांधीव पायर्‍यांनी गडाकडे जाण्यास सुरवात करायची

विझाई मंदिरापासून गडाकडे नजर टाकली की दोन भक्कम बुरुजांच्यापाठी लपलेला गडाचा दरवाजा दिसतो.

मानगडाच्या माथ्यावर आवश्यक तिथे बांधलेली तटबंदी डाव्या हाताला दिसते. 

मंदिराच्या पाठिमागुन गडावर जाण्यासाठी कातळात खोदून काढलेल्या पन्नास एक पायऱ्या आहेत.

        या पायऱ्या चढून गेल्यावर मानगडचा उत्तराभिमुख गोमुखी बांधणीचा मुख्य दरवाजा लागतो.

दरवाज्याचे दोन्ही बुरुज सुस्थितीत असून कमान मात्र ढासळली आहे.

प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर डावीकडे पहिल्या प्रवेशद्वाराच्या काटकोनात दुसरे उध्वस्त प्रवेशद्वार लागते.

याची कमान पुर्णपणे ढासळलेली असुन कमानीच्या एका तुकड्यावर कमळशिल्प कोरलेले आहे. समोरच एका कोनाड्यात मारुतीराया विराजमान झाले आहेत.

  दुर्गवीर या संस्थेने लावलेला किल्ल्याचा नकाशा असणारा फलक

 मानगडाच्या मुख्य दरवाज्यापासून डावीकडे आणि उजवीकडे अशा दोन वाटा फुटल्या आहेत.

मुख्य प्रवेशद्वारातून डावीकडे गेल्यास समोर राहण्यायोग्य एक प्रशस्त गुहा आहे. या गुहेचा उपयोग धान्यकोठार म्हणून होत असावा.

 मानगडावरचे हे खांब टाके गडाचे प्राचीनत्व सिध्द करते.

या गुहेच्या बाहेर एक व समोर एक अशी पाण्याची दोन टाकी आहेत.

 समोरचे टाके बुरुजातच खोदलेले आहे. तेथून सरळ गेले की गडमाथ्याचा मार्ग दाखवणारी पाटी असून तेथून काही खोदीव पायऱ्यांच्या मार्गाने दोन ते तीन मिनिटांत आपण थेट गडमाथ्यावर दाखल होतो.

बालेकिल्ल्यावर पोहोचल्यावर समोरच वाड्याचे चौथरे आहेत.

मुख्य दरवाज्यातून उजवीकडे जाणारी पायवाटही गडमाथ्यावरच घेऊन जाते पण उतरताना त्या बाजूने उतरल्यास चहुबाजूंनी किल्ला बघता येऊ शकतो.

गडमाथ्यावर ध्वजस्तंभ असून त्याच्याजवळच पाण्याच्या दोन टाक्या आहेत.

 जोर खोर्‍याचे दृष्य

  गडाची उंची तुलनेने कमी म्हणजे फक्त ७७० फुट असली तरी हवा स्वच्छ असेल तर इथुन दुर्गदुर्गेश्वर रायगडाचे दर्शन होते.

 मानगडच्या माथ्यावरुन सह्याद्रीच्या पर्वतरांगेचे व पायथ्याच्या मशिदवाडी गावाचे मोहक दृश्य दिसते. ढालकाठीपासुन पुढे निघालो की वाटेच्या दोनही बाजुस अवशेषांच्या दगडांचा खच पडलेला दिसतो.

 वाटेवर डाव्या बाजूला खाली दरीत पाण्याचे टाके दिसते.

ते पाहून पुढे गेल्यावर डावीकडे पिराचे स्थान असून त्याच्यासमोर पटांगण आहे. या पटांगणात पुर्वी दाणपट्टा, कुस्ती, बोथाटी वगैरे खेळांचा सराव चालायचा असे सांगितले जाते. गडावरच्या पीरावर दर शुक्रवारी परिसरातील मुसलमान लोक नमाजाला जमतात.

त्याच्या बाजूलाच उध्वस्त मंदिराचे अवशेष पाहायला मिळतात. तेथे जवळच काही भग्न जोती बघायला मिळतात.

मानगडाचे मुख्य आकर्षण असलेला अलीकडेच सापडलेला चोर दरवाजा या वाटेने सरळ पुढे गेल्यास नजरेस पडतो. चोरदरवाज्याला व्यवस्थित पायऱ्या असून तेथून खाली उतरणारी वाट चाच या गावी जाऊन पोचते असे स्थानिक सांगतात परंतु येथून खाली उतरणारी कोणतीही वाट नजरेस पडत नाही. मानगडाचा माथा लहान असून अर्ध्या तासात गडमाथा पाहून होतो. गडावर चढलो त्याच्या विरुद्ध बाजूने उतरायला सुरुवात केल्यास पुन्हा मुख्य दरवाजाजवळ पोहोचतो.

    गडबांधणीच्या काळातील काही अवशेष गडवर दिसतात. दगड कापण्यासाठी पुर्वी जे तंत्रज्ञान वापारत, त्याचे उदाहरण मानगडावर पहायला मिळते. दगडाला त्रिकोणी छिद्रे पाडून त्यात लाकडाचे तुकडे घालून त्यांना भिजवले जात असे. लाकुड फुगले कि दगडाचे दोन तुकडे होत असत.

गडमाथा थोडासा उतरून पुढे जाऊ लागलो की उजवीकडे माचीवर जमिनीवरील खडकात खोदलेली ६ पाण्याची टाक आहेत.

 येथे आपली गडफेरी पुर्ण होते व परत आल्या वाटेने खाली उतरायचे.

  मानगड उतरल्यावर आणखी एक आवर्जून बघायची गोष्ट म्हणजे पाय्थ्याच्या मशीदवाडीतील कारखानीस यांच्याकडे असलेली शिवकालीन तलवार पाहणे. ती त्यांनी आजही जपून ठेवली आहे. आला-गेलेल्यांना ते आवडीने आपल्याकडची तलवार दाखवतात आणि त्यांना ज्ञात असलेली माहितीही सांगतात. त्यावेळी गडाच्या सरंक्षणासाठी रेड्यांचा बळी द्यायचा हि पद्धत होती अशी दंतकथाही त्यांनी सांगितली.
किल्ला म्हणजे अख्खा कारखानाच. त्यासाठी देखरेख, संरक्षण, पुरवठा, हिशोब, वसुली हि सर्वच खाती ओघाने येत आणि या प्रत्येक खाण्यासाठी माणसे नेमली जात होती. मानगडच्या व्यवस्थेसाठी सुद्धा  सरनोबत, हवालदार, कारखानीस, सबनीस नेमण्यात आले होते. विशेष म्हणजे यांचे वंशज आजही मानगडच्या पंचक्रोशीत आहेत तर कारखानीस-प्रभू यांची घरे मशिदवाडीत आहेत. यांच्या पूर्वजांनी महाराजांच्या काळात घेतलेल्या अपार कष्टांमुळे स्वराज्य उभे राहिले याचा सार्थ अभिमान या वंशजांना आजही आहे.
 गड तुलनेने दुय्यम असला आणि अवशेष मोजकेच असले तरी या गडाला आवर्जून भेट द्यायची ते दुर्गवीर या दुर्गसंवर्धन करणार्‍या संस्थेच्या कार्याला दाद देण्यासाठी.
     मुंबईच्या ‘दुर्गवीर’ संस्थेने गडाच्या संवर्धनाचे काम हाती घेतले असून गडाच्या मूळ वैभवाला धक्का न लावता त्यांनी गडाला नवीन रूप प्राप्त करून दिले आहे. संस्थेने संपूर्ण गडावर अवशेष दाखवणारे फलक बसवले आहेत. दुर्ग संवर्धनासाठी काम करणाऱ्या या संस्थेच्या मावळ्यांनी येथे केलेले काम वाखाणण्याजोगे आहे. स्वताच्या हक्काच्या सुट्ट्या सोडून या लोकांनी शिवकार्याला वाहून घेतले आहे. दर वर्षी एकच गड घेउन पुर्ण वर्षभर दर रविवारी त्या गडवर जमून दुर्गसंवर्धनाचे कार्य हि संस्था करते. गडाचा उपदरवाजा सापडण्याचे श्रेय याच लोकांना जाते. आपणही शक्य तर अश्या उपक्रमांना आर्थिक सहाय्य द्यावे, तसेच शक्य झाल्यास त्यांच्या कार्यात सहभागी होउन आपलाही या गोवर्धनाला हातभार लावावा.

या शिवाय मानगड परिसरात आणखी एका वैशिष्ठ्याविषयी वाचायला मिळाले.ती म्हणजे “पांडवांची गादी”.अर्थात हि गोष्ट वैयक्तिक मी बघीतली नसून श्री.अमोल तावरे व हर्ष पवळे यांचा आहे.खाली त्यांच्या फेसबुकची लिंक देत आहे.
पांडवांची गादी
तो अनुभव त्यांच्याच शब्दात वाचुया:-
मध्यंतरी रायगडच्या फेऱ्या वाढल्या होत्या, रायगडावर एक दोन नव्हे 4 हक्काची घर झाली आहेत, सखू मावशी, गोरे काका, गणेश ही मंडळी त्यापैकीच. जेव्हापासून रायगडला येणं होत होत , तेव्हापासून ऐकत होतो की रायगडच्या मागील बाजूस म्हणजे मानगडच्या जंगलात आहे पांडवांची गादी.



रायगड आणि परिसर हा तसा प्राचीन.पण त्याचा संबंध थेट महाभारतात/ रामायणात जातो हे माहीत नव्हतं.कुठे तरी वाचलं होतं की ह्या भागात कुठेतरी प्रभू श्रीराम आणि पांडवांचा स्वतंत्र मुक्काम पडला होता. पण ह्याचा पुरावा मिळत नव्हता.2-3 वर्ष मी आणि माझे सहकारी ‘अमोल तावरे’ आम्ही ह्याचा पाठपुरावा करत होतो. रायगड आणि आसपासच्या भागात जाता येता चौकशी करत होतो, अचानक एके दिवशी आम्ही रायगडवरून मानगड- पाचाड मार्गे परत येताना एक बातमी लागली की मानगडच्या पायथ्याशी असलेल्या धनगरवाडीमध्ये बाळकृष्ण गव्हाणे (बुवा) नावाची एक व्यक्ती आहे, ज्याने ते पांडवांची गाडी किंवा “सिंहासन” बघितलं आहे. ही व्यक्ती देवीची पुजारी आहे आणि त्याला देवींनी साक्षात्कार दिला आणि वर दाट जंगलात असलेल्या हा जागेबद्दल दृष्टांत दिला.झालं त्या माणसाचा शोध घेतला आणि आमची स्वारी निघाली या ऐतिहासिक गोष्टीकडे.

धनगरवाडी गावातून 3-4 तास चालल्या नंतर(जंगलातुन- कोणत्याही प्रकारची वाट नाही.. ) शेवटी आम्ही एका जागी आलो, संपूर्ण डोंगरावर चढ होता ( तो असतोच) पण इथे मात्र जवळपास 6-7 गुंठे एवढी सपाट जागा होती. मोठमोठे तळखडे होते सोबतच इतर अशा गोष्टी होत्या ज्या सिद्ध करत होत्या की इथे अगोदर कोणीतरी राहत असावं.



 बर ही जागा प्राचीन नसून शिवकालीन असावी किंवा फारफार तर त्या आधी 100 वर्षांपूर्वीची असावी असा विचार मनात आला, कारण इतिहास हा विषय भावनिक नसून वास्तववादी आहे हे आम्हाला माहीत होतं. पण या ठिकाणी असलेले तळखडे आणि ती जागा तसं दर्शवित नव्हती, आजवर वेगवेगळे किमान 200 किल्ले बघितले होते आणि त्यामुळे हे तळखडे शिवकालीन नाहीत असं पक्क झालं.



जो माणूस आम्हाला इथे घेऊन आला त्याला ह्या ठिकाणी काळघाई देवीचा (मोरेंची कुलदैवत) साक्षात्कार झाला होता,

(याच ठिकाणी मोरेंनी देवीला कौल लावला होता,जेव्हा महाराजांनी रायरी म्हणजे रायगडचा डोंगर ताब्यात घेतला होता.

 आणि म्हणून फक्त हीच व्यक्ती आजवर इथवर येऊ शकली होती. अन्य कोणी इथे पोहोचण्याचा प्रयत्न केला तरी त्याला वाट सापडत नसे. (ही माहिती आम्हाला परत खाली आल्यावर गावातल्या लोकांनी दिली. आणि तो आमच्यासाठी आश्चर्याचा धक्का होता)
याच ठिकाणी त्यांना सितामातेची जोडवी, गळ्यातील काही ऐवज, आणि बांगड्या(धातूच्या) सापडल्या. सोबतच यादव कालीन काही होन आणि सोन्याच्या मोहरा देखील सापडले. ( यातील काही गोष्टी आम्ही स्वतः बघितल्या आहेत, फोटो काढू न दिल्याने फोटो काढले नाहीत, नंतर कोणीतरी पुरातत्व विभागातून आलो आहे, अस सांगून यातील काही होण आणि बाकी वस्तू गायब केल्या; जी दुर्दैवी गोष्ट आहे.

ह्याच ठिकाणी【 पूर्वी आपण बघत असाल तर आठवेल की “सिंहासन बत्तीशी” कार्यक्रम लागत होता…】 त्यासारखं एक दगड आहे…ज्यात 32 दिवे लावायला जागा आहे.

 हा दगड आतून पूर्ण पोकळ आहे.. आणि त्याला आत जायला एक दरवाज्यासारखी जागा आहे … पण ती बंद आहे.



संपूर्ण डोंगरावर उतार आहे पण फक्त हीच जागा सपाट आहे. ह्या ठिकाणी 12 महिने रानफळे, आणि जंगली फळे असतात जेणेकरून खाण्याची चिंता राहत नाही…
जवळच एक छोटं तळ आहे, ज्यात जिवंत झरे असलेली विहीर आहे.फक्त इथून फळे बाहेर नेऊ नये असं ते म्हणाले. आम्ही मनसोक्त 2 फणस खाल्ले..
अर्थात अधिक माहिती म्हणून हा अनुभव लिहीला आहे.याची कोणतीही खात्री मी देउ शकत नाही.असो.

संदर्भः-
१) रायगड जिल्हा गॅझेटीयर
२) डोंगरयात्रा- आनंद पाळंदे
३) महाराष्ट्र देशातील किल्ले- चितांमणी गोगटे
४) किल्ल्यांच्या दंतकथा- महेश तेंडुलकर
५) http://www.trekshitiz.com  हि वेबसाईट
६) http://www.durgabharari.com हि वेबसाईट